Parva.Adhyaya 12.255

जाजलिरुवाचयथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वयास्वर्गद्वारं च वृत्तिं च भूतानामवरोत्स्यते

jājaliruvācayathā pravartito dharmastulāṃ dhārayatā tvayāsvargadvāraṃ ca vṛttiṃ ca bhūtānāmavarotsyate

कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जीवसिपशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज

kṛṣyā hyannaṃ prabhavati tatastvamapi jīvasipaśubhiścauṣadhībhiśca martyā jīvanti vāṇija

यतो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसिन हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलम्

yato yajñaḥ prabhavati nāstikyamapi jalpasina hi vartedayaṃ loko vārtāmutsṛjya kevalam

तुलाधार उवाच · tulādhāra uvāca

वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकःन च यज्ञं विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः

vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi brāhmaṇa nāstikaḥna ca yajñaṃ vinindāmi yajñavittu sudurlabhaḥ

नमो ब्राह्मणयज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाःस्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षात्रं यज्ञमिहास्थिताः

namo brāhmaṇayajñāya ye ca yajñavido janāḥsvayajñaṃ brāhmaṇā hitvā kṣātraṃ yajñamihāsthitāḥ

लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः संप्रवर्तितम्वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतम्

lubdhairvittaparairbrahmannāstikaiḥ saṃpravartitamvedavādānavijñāya satyābhāsamivānṛtam

इदं देयमिदं देयमिति नान्तं चिकीर्षतिअतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजलेतदेव सुकृतं हव्यं येन तुष्यन्ति देवताः

idaṃ deyamidaṃ deyamiti nāntaṃ cikīrṣatiataḥ stainyaṃ prabhavati vikarmāṇi ca jājaletadeva sukṛtaṃ havyaṃ yena tuṣyanti devatāḥ

नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथापूजा स्याद्देवतानां हि यथा शास्त्रनिदर्शनम्

namaskāreṇa haviṣā svādhyāyairauṣadhaistathāpūjā syāddevatānāṃ hi yathā śāstranidarśanam

इष्टापूर्तादसाधूनां विषमा जायते प्रजालुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः

iṣṭāpūrtādasādhūnāṃ viṣamā jāyate prajālubdhebhyo jāyate lubdhaḥ samebhyo jāyate samaḥ

यजमानो यथात्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाःयज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम्

yajamāno yathātmānamṛtvijaśca tathā prajāḥyajñātprajā prabhavati nabhaso'mbha ivāmalam

अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्नादित्यमुपतिष्ठतिआदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

agnau prāstāhutirbrahmannādityamupatiṣṭhatiādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ

तस्मात्स्वनुष्ठितात्पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरेअकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीरुधोऽभवन्न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन

tasmātsvanuṣṭhitātpūrve sarvānkāmāṃśca lebhireakṛṣṭapacyā pṛthivī āśīrbhirvīrudho'bhavanna te yajñeṣvātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃcana

शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचनजायन्तेऽसाधवो धूर्ता लुब्धा वित्तप्रयोजनाः

śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajerankathaṃcanajāyante'sādhavo dhūrtā lubdhā vittaprayojanāḥ

स स्म पापकृतां लोकान्गच्छेदशुभकर्मणाप्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरःपापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम

sa sma pāpakṛtāṃ lokāngacchedaśubhakarmaṇāpramāṇamapramāṇena yaḥ kuryādaśubhaṃ naraḥpāpātmā so'kṛtaprajñaḥ sadaiveha dvijottama

कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति यो ब्राह्मणोभयम्ब्रह्मैव वर्तते लोके नैति कर्तव्यतां पुनः

kartavyamiti kartavyaṃ vetti yo brāhmaṇobhayambrahmaiva vartate loke naiti kartavyatāṃ punaḥ

विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुमसर्वभूतोपघातश्च फलभावे च संयमः

viguṇaṃ ca punaḥ karma jyāya ityanuśuśrumasarvabhūtopaghātaśca phalabhāve ca saṃyamaḥ

सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मतृप्तयःउत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः

satyayajñā damayajñā alubdhāścātmatṛptayaḥutpannatyāginaḥ sarve janā āsannamatsarāḥ

क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताःब्राह्मं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यमरानपि

kṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ svayajñapariniṣṭhitāḥbrāhmaṃ vedamadhīyantastoṣayantyamarānapi

अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्राह्मणसंश्रितम्तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्तास्तृप्तस्य जाजले

akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ brahma brāhmaṇasaṃśritamtṛpyanti tṛpyato devāstṛptāstṛptasya jājale

यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचनतथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यं तृप्तिः सुखोदया

yathā sarvarasaistṛpto nābhinandati kiṃcanatathā prajñānatṛptasya nityaṃ tṛptiḥ sukhodayā

धर्मारामा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथाअस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्रज्ञागवेषिणः

dharmārāmā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitāstathāasti nastattvato bhūya iti prajñāgaveṣiṇaḥ

ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवःअतीव तत्सदा पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम्

jñānavijñāninaḥ kecitparaṃ pāraṃ titīrṣavaḥatīva tatsadā puṇyaṃ puṇyābhijanasaṃhitam

यत्र गत्वा न शोचन्ति न च्यवन्ति व्यथन्ति चते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः

yatra gatvā na śocanti na cyavanti vyathanti cate tu tadbrahmaṇaḥ sthānaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ

नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनैःसतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलमहिंसया

naiva te svargamicchanti na yajanti yaśodhanaiḥsatāṃ vartmānuvartante yathābalamahiṃsayā

वनस्पतीनोषधीश्च फलमूलं च ते विदुःन चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति धनार्थिनः

vanaspatīnoṣadhīśca phalamūlaṃ ca te viduḥna caitānṛtvijo lubdhā yājayanti dhanārthinaḥ

स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाःपरिनिष्ठितकर्माणः प्रजानुग्रहकाम्यया

svameva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punardvijāḥpariniṣṭhitakarmāṇaḥ prajānugrahakāmyayā

प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गं स्वधर्मचरणेन वैइति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले

prāpayeyuḥ prajāḥ svargaṃ svadharmacaraṇena vaiiti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale

प्रयुञ्जते यानि यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभतेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने

prayuñjate yāni yajñe sadā prājñā dvijarṣabhatena te devayānena pathā yānti mahāmune

आवृत्तिस्तत्र चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाम्उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले पथा

āvṛttistatra caikasya nāstyāvṛttirmanīṣiṇāmubhau tau devayānena gacchato jājale pathā

स्वयं चैषामनडुहो युज्यन्ति च वहन्ति चस्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः

svayaṃ caiṣāmanaḍuho yujyanti ca vahanti casvayamusrāśca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ

स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणैःयस्तथाभावितात्मा स्यात्स गामालब्धुमर्हति

svayaṃ yūpānupādāya yajante svāptadakṣiṇaiḥyastathābhāvitātmā syātsa gāmālabdhumarhati

ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन्यजेरंस्ते नतादृशाःबुद्धित्यागं पुरस्कृत्य तादृशं प्रब्रवीमि ते

oṣadhībhistathā brahmanyajeraṃste natādṛśāḥbuddhityāgaṃ puraskṛtya tādṛśaṃ prabravīmi te

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम्अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamaskāramastutimakṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

नाश्रावयन्न च यजन्न ददद्ब्राह्मणेषु चग्राम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजलेइदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्

nāśrāvayanna ca yajanna dadadbrāhmaṇeṣu cagrāmyāṃ vṛttiṃ lipsamānaḥ kāṃ gatiṃ yāti jājaleidaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñamavāpnuyāt

जाजलिरुवाचन वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं; पृच्छामि त्वा वाणिज कष्टमेतत्पूर्वे पूर्वे चास्य नावेक्षमाणा; नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति

jājaliruvācana vai munīnāṃ śṛṇumaḥ sma tattvaṃ; pṛcchāmi tvā vāṇija kaṣṭametatpūrve pūrve cāsya nāvekṣamāṇā; nātaḥ paraṃ tamṛṣayaḥ sthāpayanti

अस्मिन्नेवात्मतीर्थे न पशवः प्राप्नुयुः सुखम्अथ स्वकर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात्सुखम्शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते

asminnevātmatīrthe na paśavaḥ prāpnuyuḥ sukhamatha svakarmaṇā kena vāṇija prāpnuyātsukhamśaṃsa me tanmahāprājña bhṛśaṃ vai śraddadhāmi te

तुलाधार उवाच · tulādhāra uvāca

उत यज्ञा उतायज्ञा मखं नार्हन्ति ते क्वचित्आज्येन पयसा दध्ना पूर्णाहुत्या विशेषतःवालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम्

uta yajñā utāyajñā makhaṃ nārhanti te kvacitājyena payasā dadhnā pūrṇāhutyā viśeṣataḥvālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavatyeva gaurmakham

पत्नीं चानेन विधिना प्रकरोति नियोजयन्पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते

patnīṃ cānena vidhinā prakaroti niyojayanpuroḍāśo hi sarveṣāṃ paśūnāṃ medhya ucyate

सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाःजाजले तीर्थमात्मैव मा स्म देशातिथिर्भव

sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śiloccayāḥjājale tīrthamātmaiva mā sma deśātithirbhava

एतानीदृशकान्धर्मानाचरन्निह जाजलेकारणैर्धर्ममन्विच्छन्न लोकानाप्नुते शुभान्

etānīdṛśakāndharmānācaranniha jājalekāraṇairdharmamanvicchanna lokānāpnute śubhān

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एतानीदृशकान्धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसतिउपपत्त्या हि संपन्नान्नित्यं सद्भिर्निषेवितान्

etānīdṛśakāndharmāṃstulādhāraḥ praśaṃsatiupapattyā hi saṃpannānnityaṃ sadbhirniṣevitān