Parva.Adhyaya 12.259

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत्पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃ rājā prajā rakṣenna ca kiṃcitpratāpayetpṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamdyumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha

अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम्वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात्

avyāhṛtaṃ vyājahāra satyavāniti naḥ śrutamvadhāya nīyamāneṣu piturevānuśāsanāt

अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम्वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति

adharmatāṃ yāti dharmo yātyadharmaśca dharmatāmvadho nāma bhaveddharmo naitadbhavitumarhati

द्युमत्सेन उवाच · dyumatsena uvāca

अथ चेदवधो धर्मो धर्मः को जातु चिद्भवेत्दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत्

atha cedavadho dharmo dharmaḥ ko jātu cidbhavetdasyavaścenna hanyeransatyavansaṃkaro bhavet

ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगेलोकयात्रा न चैव स्यादथ चेद्वेत्थ शंस नः

mamedamiti nāsyaitatpravarteta kalau yugelokayātrā na caiva syādatha cedvettha śaṃsa naḥ

सत्यवानुवाचसर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाःधर्मपाशनिबद्धानामल्पो व्यपचरिष्यति

satyavānuvācasarva eva trayo varṇāḥ kāryā brāhmaṇabandhanāḥdharmapāśanibaddhānāmalpo vyapacariṣyati

यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजःअयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत्

yo yasteṣāmapacarettamācakṣīta vai dvijaḥayaṃ me na śṛṇotīti tasminrājā pradhārayet

तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्कार्यं नान्यथा वधःअसमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि

tattvābhedena yacchāstraṃ tatkāryaṃ nānyathā vadhaḥasamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi

दस्यून्हिनस्ति वै राजा भूयसो वाप्यनागसःभार्या माता पिता पुत्रो हन्यते पुरुषे हतेपरेणापकृते राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत्

dasyūnhinasti vai rājā bhūyaso vāpyanāgasaḥbhāryā mātā pitā putro hanyate puruṣe hatepareṇāpakṛte rājā tasmātsamyakpradhārayet

असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीलमेकदासाधोश्चापि ह्यसाधुभ्यो जायतेऽशोभना प्रजा

asādhuścaiva puruṣo labhate śīlamekadāsādhoścāpi hyasādhubhyo jāyate'śobhanā prajā

न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनःअपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते

na mūlaghātaḥ kartavyo naiṣa dharmaḥ sanātanaḥapi khalvavadhenaiva prāyaścittaṃ vidhīyate

उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन चवधदण्डेन ते क्लेश्या न पुरोऽहितसंपदा

udvejanena bandhena virūpakaraṇena cavadhadaṇḍena te kleśyā na puro'hitasaṃpadā

यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणःकरिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः

yadā purohitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaiṣiṇaḥkariṣyāmaḥ punarbrahmanna pāpamiti vādinaḥ

तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं नृपशासनम्बिभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति वासनम्

tadā visargamarhāḥ syuritīdaṃ nṛpaśāsanambibhraddaṇḍājinaṃ muṇḍo brāhmaṇo'rhati vāsanam

गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनःतथा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा

garīyāṃso garīyāṃsamaparādhe punaḥ punaḥtathā visargamarhanti na yathā prathame tathā

द्युमत्सेन उवाच · dyumatsena uvāca

यत्र यत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाःस तावत्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते

yatra yatraiva śakyeransaṃyantuṃ samaye prajāḥsa tāvatprocyate dharmo yāvanna pratilaṅghyate

अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत्पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या अभवञ्जनाः

ahanyamāneṣu punaḥ sarvameva parābhavetpūrve pūrvatare caiva suśāsyā abhavañjanāḥ

मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवःपुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम्

mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadrohālpamanyavaḥpurā dhigdaṇḍa evāsīdvāgdaṇḍastadanantaram

आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्ततेवधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः

āsīdādānadaṇḍo'pi vadhadaṇḍo'dya vartatevadhenāpi na śakyante niyantumapare janāḥ

नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिःन गन्धर्वपितॄणां च कः कस्येह न कश्चन

naiva dasyurmanuṣyāṇāṃ na devānāmiti śrutiḥna gandharvapitṝṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaścana

पद्मं श्मशानादादत्ते पिशाचाच्चापि दैवतम्तेषु यः समयं कुर्यादज्ञेषु हतबुद्धिषु

padmaṃ śmaśānādādatte piśācāccāpi daivatamteṣu yaḥ samayaṃ kuryādajñeṣu hatabuddhiṣu

सत्यवानुवाचतान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसयाकस्यचिद्भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु

satyavānuvācatānna śaknoṣi cetsādhūnparitrātumahiṃsayākasyacidbhūtabhavyasya lābhenāntaṃ tathā kuru

द्युमत्सेन उवाच · dyumatsena uvāca

राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपःअपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च

rājāno lokayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥapatrapanti tādṛgbhyastathāvṛttā bhavanti ca

वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्घ्नन्ति दुष्कृतीन्सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः

vitrāsyamānāḥ sukṛto na kāmādghnanti duṣkṛtīnsukṛtenaiva rājāno bhūyiṣṭhaṃ śāsate prajāḥ

श्रेयसः श्रेयसीमेवं वृत्तिं लोकोऽनुवर्ततेसदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः

śreyasaḥ śreyasīmevaṃ vṛttiṃ loko'nuvartatesadaiva hi gurorvṛttamanuvartanti mānavāḥ

आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान्विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम्

ātmānamasamādhāya samādhitsati yaḥ parānviṣayeṣvindriyavaśaṃ mānavāḥ prahasanti tam

यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम्सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते

yo rājño dambhamohena kiṃcitkuryādasāṃpratamsarvopāyairniyamyaḥ sa tathā pāpānnivartate

आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छतादण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान्

ātmaivādau niyantavyo duṣkṛtaṃ saṃniyacchatādaṇḍayecca mahādaṇḍairapi bandhūnanantarān

यत्र वै पापकृत्क्लेश्यो न महद्दुःखमर्छतिवर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम्इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात्

yatra vai pāpakṛtkleśyo na mahadduḥkhamarchativardhante tatra pāpāni dharmo hrasati ca dhruvamiti kāruṇyaśīlastu vidvānvai brāhmaṇo'nvaśāt

इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तात पितामहैःआश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च

iti caivānuśiṣṭo'smi pūrvaistāta pitāmahaiḥāśvāsayadbhiḥ subhṛśamanukrośāttathaiva ca

एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगेऽभजत्पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्त्रेतायुगे तथाद्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्वपरे युगे

etatprathamakalpena rājā kṛtayuge'bhajatpādonenāpi dharmeṇa gacchettretāyuge tathādvāpare tu dvipādena pādena tvapare yuge

तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञां दुश्चरितेन हभवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी

tathā kaliyuge prāpte rājñāṃ duścaritena habhavetkālaviśeṣeṇa kalā dharmasya ṣoḍaśī

अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्संकरो भवेत्आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत्

atha prathamakalpena satyavansaṃkaro bhavetāyuḥ śaktiṃ ca kālaṃ ca nirdiśya tapa ādiśet

सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत्भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

satyāya hi yathā neha jahyāddharmaphalaṃ mahatbhūtānāmanukampārthaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt