Parva.Adhyaya 12.260

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकःयः स्यादुभयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह

avirodhena bhūtānāṃ tyāgaḥ ṣāḍguṇyakārakaḥyaḥ syādubhayabhāgdharmastanme brūhi pitāmaha

गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य त्यागधर्मस्य चोभयोःअदूरसंप्रस्थितयोः किं स्विच्छ्रेयः पितामह

gārhasthyasya ca dharmasya tyāgadharmasya cobhayoḥadūrasaṃprasthitayoḥ kiṃ svicchreyaḥ pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौउभौ महाफलौ तात सद्भिराचरितावुभौ

ubhau dharmau mahābhāgāvubhau paramaduścarauubhau mahāphalau tāta sadbhirācaritāvubhau

अत्र ते वर्तयिष्यामि प्रामाण्यमुभयोस्तयोःशृणुष्वैकमनाः पार्थ छिन्नधर्मार्थसंशयम्

atra te vartayiṣyāmi prāmāṇyamubhayostayoḥśṛṇuṣvaikamanāḥ pārtha chinnadharmārthasaṃśayam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamkapilasya gośca saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

आम्नायमनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम्

āmnāyamanupaśyanhi purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvamnahuṣaḥ pūrvamālebhe tvaṣṭurgāmiti naḥ śrutam

तां नियुक्तामदीनात्मा सत्त्वस्थः समये रतःज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तदा

tāṃ niyuktāmadīnātmā sattvasthaḥ samaye rataḥjñānavānniyatāhāro dadarśa kapilastadā

स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम्स्मरामि शिथिलं सत्यं वेदा इत्यब्रवीत्सकृत्

sa buddhimuttamāṃ prāpto naiṣṭhikīmakutobhayāmsmarāmi śithilaṃ satyaṃ vedā ityabravītsakṛt

तां गामृषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत्हंहो वेदा यदि मता धर्माः केनापरे मताः

tāṃ gāmṛṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatimabravīthaṃho vedā yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ

तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषःसर्वमार्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः

tapasvino dhṛtimataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥsarvamārṣaṃ hi manyante vyāhṛtaṃ viditātmanaḥ

तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषःका विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वशः

tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥkā vivakṣāsti vedeṣu nirārambhasya sarvaśaḥ

कपिल उवाच · kapila uvāca

नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्षामि कर्हिचित्पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम्

nāhaṃ vedānvinindāmi na vivakṣāmi karhicitpṛthagāśramiṇāṃ karmāṇyekārthānīti naḥ śrutam

गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छतिगृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः

gacchatyeva parityāgī vānaprasthaśca gacchatigṛhastho brahmacārī ca ubhau tāvapi gacchataḥ

देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताःतेषां ज्यायःकनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम्

devayānā hi panthānaścatvāraḥ śāśvatā matāḥteṣāṃ jyāyaḥkanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalam

एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेदिति वैदिकम्नारभेदिति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः

evaṃ viditvā sarvārthānārabhediti vaidikamnārabhediti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ

अनारम्भे ह्यदोषः स्यादारम्भेऽदोष उत्तमःएवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम्

anārambhe hyadoṣaḥ syādārambhe'doṣa uttamaḥevaṃ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalam

यद्यत्र किंचित्प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम्ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि

yadyatra kiṃcitpratyakṣamahiṃsāyāḥ paraṃ matamṛte tvāgamaśāstrebhyo brūhi tadyadi paśyasi

स्यूमरश्मिरुवाचस्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिःफलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते

syūmaraśmiruvācasvargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥphalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate

अजश्चाश्वश्च मेषश्च गौश्च पक्षिगणाश्च येग्राम्यारण्या ओषधयः प्राणस्यान्नमिति श्रुतिः

ajaścāśvaśca meṣaśca gauśca pakṣigaṇāśca yegrāmyāraṇyā oṣadhayaḥ prāṇasyānnamiti śrutiḥ

तथैवान्नं ह्यहरहः सायं प्रातर्निरुप्यतेपशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः

tathaivānnaṃ hyaharahaḥ sāyaṃ prātarnirupyatepaśavaścātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgamiti śrutiḥ

एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत्तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः

etāni saha yajñena prajāpatirakalpayattena prajāpatirdevānyajñenāyajata prabhuḥ

ते स्मान्योन्यंचराः सर्वे प्राणिनः सप्त सप्त चयज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम्

te smānyonyaṃcarāḥ sarve prāṇinaḥ sapta sapta cayajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhuruttamasaṃjñitam

एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथाको जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिमात्मनः

etaccaivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvataraistathāko jātu na vicinvīta vidvānsvāṃ śaktimātmanaḥ

पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सहस्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गस्त्वृते मखम्

paśavaśca manuṣyāśca drumāścauṣadhibhiḥ sahasvargamevābhikāṅkṣante na ca svargastvṛte makham

ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधिहविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश

oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrudājyaṃ payo dadhihavirbhūmirdiśaḥ śraddhā kālaścaitāni dvādaśa

ऋचो यजूंषि सामानि यजमानश्च षोडशःअग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यतेअङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः

ṛco yajūṃṣi sāmāni yajamānaśca ṣoḍaśaḥagnirjñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyateaṅgānyetāni yajñasya yajño mūlamiti śrutiḥ

आज्येन पयसा दध्ना शकृतामिक्षया त्वचावालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम्एवं प्रत्येकशः सर्वं यद्यदस्य विधीयते

ājyena payasā dadhnā śakṛtāmikṣayā tvacāvālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavatyeva gaurmakhamevaṃ pratyekaśaḥ sarvaṃ yadyadasya vidhīyate

यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैःसंहत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत

yajñaṃ vahanti saṃbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥsaṃhatyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayantyuta

यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथा वै श्रूयते श्रुतिःएवं पूर्वे पूर्वतराः प्रवृत्ताश्चैव मानवाः

yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathā vai śrūyate śrutiḥevaṃ pūrve pūrvatarāḥ pravṛttāścaiva mānavāḥ

न हिनस्ति ह्यारभते नाभिद्रुह्यति किंचनयज्ञो यष्टव्य इत्येव यो यजत्यफलेप्सया

na hinasti hyārabhate nābhidruhyati kiṃcanayajño yaṣṭavya ityeva yo yajatyaphalepsayā

यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तानि नसंशयःविधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम्

yajñāṅgānyapi caitāni yathoktāni nasaṃśayaḥvidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparam

आम्नायमार्षं पश्यामि यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताःतं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात्

āmnāyamārṣaṃ paśyāmi yasminvedāḥ pratiṣṭhitāḥtaṃ vidvāṃso'nupaśyanti brāhmaṇasyānudarśanāt

ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव चअनु यज्ञं जगत्सर्वं यज्ञश्चानु जगत्सदा

brāhmaṇaprabhavo yajño brāhmaṇārpaṇa eva caanu yajñaṃ jagatsarvaṃ yajñaścānu jagatsadā

ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नमः स्वाहा स्वधा वषट्यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि

omiti brahmaṇo yonirnamaḥ svāhā svadhā vaṣaṭyasyaitāni prayujyante yathāśakti kṛtānyapi

न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुःइति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः

na tasya triṣu lokeṣu paralokabhayaṃ viduḥiti vedā vadantīha siddhāśca paramarṣayaḥ

ऋचो यजूंषि सामानि स्तोभाश्च विधिचोदिताःयस्मिन्नेतानि सर्वाणि बहिरेव स वै द्विजः

ṛco yajūṃṣi sāmāni stobhāśca vidhicoditāḥyasminnetāni sarvāṇi bahireva sa vai dvijaḥ

अग्न्याधेये यद्भवति यच्च सोमे सुते द्विजयच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद्भगवान्स्वतः

agnyādheye yadbhavati yacca some sute dvijayaccetarairmahāyajñairveda tadbhagavānsvataḥ

तस्माद्ब्रह्मन्यजेतैव याजयेच्चाविचारयन्यजतः स्वर्गविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत्

tasmādbrahmanyajetaiva yājayeccāvicārayanyajataḥ svargavidhinā pretya svargaphalaṃ mahat

नायं लोकोऽस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयःवेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा

nāyaṃ loko'styayajñānāṃ paraśceti viniścayaḥvedavādavidaścaiva pramāṇamubhayaṃ tadā