Parva.Adhyaya 12.258

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाथ चिरेण वासर्वथा कार्यदुर्गेऽस्मिन्भवान्नः परमो गुरुः

kathaṃ kāryaṃ parīkṣeta śīghraṃ vātha cireṇa vāsarvathā kāryadurge'sminbhavānnaḥ paramo guruḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्चिरकारेस्तु यत्पूर्वं वृत्तमाङ्गिरसे कुले

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamcirakārestu yatpūrvaṃ vṛttamāṅgirase kule

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिकचिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु

cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārikacirakārī hi medhāvī nāparādhyati karmasu

चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतःचिरं हि सर्वकार्याणि समेक्षावान्प्रपद्यते

cirakārī mahāprājño gautamasyābhavatsutaḥciraṃ hi sarvakāryāṇi samekṣāvānprapadyate

चिरं संचिन्तयन्नर्थांश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन्चिरकार्याभिसंपत्तेश्चिरकारी तथोच्यते

ciraṃ saṃcintayannarthāṃściraṃ jāgracciraṃ svapancirakāryābhisaṃpatteścirakārī tathocyate

अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यतेबुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना

alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvī tathocyatebuddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā

व्यभिचारे तु कस्मिंश्चिद्व्यतिक्रम्यापरान्सुतान्पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति

vyabhicāre tu kasmiṃścidvyatikramyāparānsutānpitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīmiti

स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिकःविमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम्

sa tatheti cireṇoktvā svabhāvāccirakārikaḥvimṛśya cirakāritvāccintayāmāsa vai ciram

पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्कथं धर्मच्छले नास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत्

piturājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ kathamkathaṃ dharmacchale nāsminnimajjeyamasādhuvat

पितुराज्ञा परो धर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम्अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किं नु मां नात्र पीडयेत्

piturājñā paro dharmaḥ svadharmo mātṛrakṣaṇamasvatantraṃ ca putratvaṃ kiṃ nu māṃ nātra pīḍayet

स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात्

striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavetpitaraṃ cāpyavajñāya kaḥ pratiṣṭhāmavāpnuyāt

अनवज्ञा पितुर्युक्ता धारणं मातृरक्षणम्युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेतमां कथम्

anavajñā pituryuktā dhāraṇaṃ mātṛrakṣaṇamyuktakṣamāvubhāvetau nātivartetamāṃ katham

पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञियामितिशीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च

pitā hyātmānamādhatte jāyāyāṃ jajñiyāmitiśīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca

सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनःविज्ञानं मे कथं न स्याद्बुबुधे चात्मसंभवम्

so'hamātmā svayaṃ pitrā putratve prakṛtaḥ punaḥvijñānaṃ me kathaṃ na syādbubudhe cātmasaṃbhavam

जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणिपर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवनिश्चये

jātakarmaṇi yatprāha pitā yaccopakarmaṇiparyāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ piturgauravaniścaye

गुरुरग्र्यः परो धर्मः पोषणाध्ययनाद्धितःपिता यदाह धर्मः स वेदेष्वपि सुनिश्चितः

gururagryaḥ paro dharmaḥ poṣaṇādhyayanāddhitaḥpitā yadāha dharmaḥ sa vedeṣvapi suniścitaḥ

प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिताशरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति

prītimātraṃ pituḥ putraḥ sarvaṃ putrasya vai pitāśarīrādīni deyāni pitā tvekaḥ prayacchati

तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचनपातकान्यपि पूयन्ते पितुर्वचनकारिणः

tasmātpiturvacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kathaṃcanapātakānyapi pūyante piturvacanakāriṇaḥ

भोगे भाग्ये प्रसवने सर्वलोकनिदर्शनेभर्त्रा चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा

bhoge bhāgye prasavane sarvalokanidarśanebhartrā caiva samāyoge sīmantonnayane tathā

पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपःपितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीयन्ति देवताः

pitā svargaḥ pitā dharmaḥ pitā paramakaṃ tapaḥpitari prītimāpanne sarvāḥ prīyanti devatāḥ

आशिषस्ता भजन्त्येनं पुरुषं प्राह याः पितानिष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनन्दति

āśiṣastā bhajantyenaṃ puruṣaṃ prāha yāḥ pitāniṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yadabhinandati

मुच्यते बन्धनात्पुष्पं फलं वृन्तात्प्रमुच्यतेक्लिश्यन्नपि सुतस्नेहैः पिता स्नेहं न मुञ्चति

mucyate bandhanātpuṣpaṃ phalaṃ vṛntātpramucyatekliśyannapi sutasnehaiḥ pitā snehaṃ na muñcati

एतद्विचिन्तितं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्पिता ह्यल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मातरम्

etadvicintitaṃ tāvatputrasya pitṛgauravampitā hyalpataraṃ sthānaṃ cintayiṣyāmi mātaram

यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकःअस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिःमाता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः

yo hyayaṃ mayi saṃghāto martyatve pāñcabhautikaḥasya me jananī hetuḥ pāvakasya yathāraṇiḥmātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ sarvasyārtasya nirvṛtiḥ

न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यमपकर्षतिश्रिया हीनोऽपि यो गेहे अम्बेति प्रतिपद्यते

na ca śocati nāpyenaṃ sthāviryamapakarṣatiśriyā hīno'pi yo gehe ambeti pratipadyate

पुत्रपौत्रसमाकीर्णो जननीं यः समाश्रितःअपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत्

putrapautrasamākīrṇo jananīṃ yaḥ samāśritaḥapi varṣaśatasyānte sa dvihāyanavaccaret

समर्थं वासमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथारक्षत्येव सुतं माता नान्यः पोष्टा विधानतः

samarthaṃ vāsamarthaṃ vā kṛśaṃ vāpyakṛśaṃ tathārakṣatyeva sutaṃ mātā nānyaḥ poṣṭā vidhānataḥ

तदा स वृद्धो भवति यदा भवति दुःखितःतदा शून्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते

tadā sa vṛddho bhavati yadā bhavati duḥkhitaḥtadā śūnyaṃ jagattasya yadā mātrā viyujyate

नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गतिःनास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा

nāsti mātṛsamā chāyā nāsti mātṛsamā gatiḥnāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā prapā

कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी स्मृताअङ्गानां वर्धनादम्बा वीरसूत्वेन वीरसूः

kukṣisaṃdhāraṇāddhātrī jananājjananī smṛtāaṅgānāṃ vardhanādambā vīrasūtvena vīrasūḥ

शिशोः शुश्रूषणाच्छुश्रूर्माता देहमनन्तरम्चेतनावान्नरो हन्याद्यस्य नासुषिरं शिरः

śiśoḥ śuśrūṣaṇācchuśrūrmātā dehamanantaramcetanāvānnaro hanyādyasya nāsuṣiraṃ śiraḥ

दम्पत्योः प्राणसंश्लेषे योऽभिसंधिः कृतः किलतं माता वा पिता वेद भूतार्थो मातरि स्थितः

dampatyoḥ prāṇasaṃśleṣe yo'bhisaṃdhiḥ kṛtaḥ kilataṃ mātā vā pitā veda bhūtārtho mātari sthitaḥ

माता जानाति यद्गोत्रं माता जानाति यस्य सःमातुर्भरणमात्रेण प्रीतिः स्नेहः पितुः प्रजाः

mātā jānāti yadgotraṃ mātā jānāti yasya saḥmāturbharaṇamātreṇa prītiḥ snehaḥ pituḥ prajāḥ

पाणिबन्धं स्वयं कृत्वा सहधर्ममुपेत्य चयदि याप्यन्ति पुरुषाः स्त्रियो नार्हन्ति याप्यताम्

pāṇibandhaṃ svayaṃ kṛtvā sahadharmamupetya cayadi yāpyanti puruṣāḥ striyo nārhanti yāpyatām

भरणाद्धि स्त्रियो भर्ता पात्याच्चैव स्त्रियाः पतिःगुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पतिः पतिः

bharaṇāddhi striyo bhartā pātyāccaiva striyāḥ patiḥguṇasyāsya nivṛttau tu na bhartā na patiḥ patiḥ

एवं स्त्री नापराध्नोति नर एवापराध्यतिव्युच्चरंश्च महादोषं नर एवापराध्यति

evaṃ strī nāparādhnoti nara evāparādhyativyuccaraṃśca mahādoṣaṃ nara evāparādhyati

स्त्रिया हि परमो भर्ता दैवतं परमं स्मृतम्तस्यात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददौसर्वकार्यापराध्यत्वान्नापराध्यन्ति चाङ्गनाः

striyā hi paramo bhartā daivataṃ paramaṃ smṛtamtasyātmanā tu sadṛśamātmānaṃ paramaṃ dadausarvakāryāparādhyatvānnāparādhyanti cāṅganāḥ

यश्चनोक्तो हि निर्देशः स्त्रिया मैथुनतृप्तयेतस्य स्मारयतो व्यक्तमधर्मो नात्र संशयः

yaścanokto hi nirdeśaḥ striyā maithunatṛptayetasya smārayato vyaktamadharmo nātra saṃśayaḥ

यावन्नारीं मातरं च गौरवे चाधिके स्थिताम्अवध्यां तु विजानीयुः पशवोऽप्यविचक्षणाः

yāvannārīṃ mātaraṃ ca gaurave cādhike sthitāmavadhyāṃ tu vijānīyuḥ paśavo'pyavicakṣaṇāḥ

देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदुःमर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम्

devatānāṃ samāvāyamekasthaṃ pitaraṃ viduḥmartyānāṃ devatānāṃ ca snehādabhyeti mātaram

एवं विमृशतस्तस्य चिरकारितया बहुदीर्घः कालो व्यतिक्रान्तस्ततस्तस्यागमत्पिता

evaṃ vimṛśatastasya cirakāritayā bahudīrghaḥ kālo vyatikrāntastatastasyāgamatpitā

मेधातिथिर्महाप्राज्ञो गौतमस्तपसि स्थितःविमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्थाव्यतिक्रमम्

medhātithirmahāprājño gautamastapasi sthitaḥvimṛśya tena kālena patnyāḥ saṃsthāvyatikramam

सोऽब्रवीद्दुःखसंतप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन्श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापमुपागतः

so'bravīdduḥkhasaṃtapto bhṛśamaśrūṇi vartayanśrutadhairyaprasādena paścāttāpamupāgataḥ

आश्रमं मम संप्राप्तस्त्रिलोकेशः पुरंदरःअतिथिव्रतमास्थाय ब्राह्मणं रूपमास्थितः

āśramaṃ mama saṃprāptastrilokeśaḥ puraṃdaraḥatithivratamāsthāya brāhmaṇaṃ rūpamāsthitaḥ

समया सान्त्वितो वाग्भिः स्वागतेनाभिपूजितःअर्घ्यं पाद्यं च न्यायेन तयाभिप्रतिपादितः

samayā sāntvito vāgbhiḥ svāgatenābhipūjitaḥarghyaṃ pādyaṃ ca nyāyena tayābhipratipāditaḥ

परवत्यस्मि चाप्युक्तः प्रणयिष्ये नयेन चअत्र चाकुशले जाते स्त्रियो नास्ति व्यतिक्रमः

paravatyasmi cāpyuktaḥ praṇayiṣye nayena caatra cākuśale jāte striyo nāsti vyatikramaḥ

एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशेश्वरःअपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति

evaṃ na strī na caivāhaṃ nādhvagastridaśeśvaraḥaparādhyati dharmasya pramādastvaparādhyati

ईर्ष्याजं व्यसनं प्राहुस्तेन चैवोर्ध्वरेतसःईर्ष्यया त्वहमाक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे

īrṣyājaṃ vyasanaṃ prāhustena caivordhvaretasaḥīrṣyayā tvahamākṣipto magno duṣkṛtasāgare

हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच्च शासिताम्भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति

hatvā sādhvīṃ ca nārīṃ ca vyasanitvācca śāsitāmbhartavyatvena bhāryāṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati

अन्तरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीःयद्यद्य चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात्

antareṇa mayājñaptaścirakārī hyudāradhīḥyadyadya cirakārī syātsa māṃ trāyeta pātakāt

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिकयद्यद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः

cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārikayadyadya cirakārī tvaṃ tato'si cirakārikaḥ

त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मयाआत्मानं पातकेभ्यश्च भवाद्य चिरकारिकः

trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yaccārjitaṃ mayāātmānaṃ pātakebhyaśca bhavādya cirakārikaḥ

सहजं चिरकारित्वं चिरप्राज्ञतया तवसफलं तत्तवाद्यास्तु भवाद्य चिरकारिकः

sahajaṃ cirakāritvaṃ ciraprājñatayā tavasaphalaṃ tattavādyāstu bhavādya cirakārikaḥ

चिरमाशंसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारितःसफलं चिरकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक

ciramāśaṃsito mātrā ciraṃ garbheṇa dhāritaḥsaphalaṃ cirakāritvaṃ kuru tvaṃ cirakārika

चिरायते च संतापाच्चिरं स्वपिति वारितःआवयोश्चिरसंतापादवेक्ष्य चिरकारिक

cirāyate ca saṃtāpācciraṃ svapiti vāritaḥāvayościrasaṃtāpādavekṣya cirakārika

एवं स दुःखितो राजन्महर्षिर्गौतमस्तदाचिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं स्थितमथान्तिके

evaṃ sa duḥkhito rājanmaharṣirgautamastadācirakāriṃ dadarśātha putraṃ sthitamathāntike

चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितःशस्त्रं त्यक्त्वा ततो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे

cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥśastraṃ tyaktvā tato mūrdhnā prasādāyopacakrame

गौतमस्तु सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुविपत्नीं चैव निराकारां परामभ्यगमन्मुदम्

gautamastu sutaṃ dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvipatnīṃ caiva nirākārāṃ parāmabhyagamanmudam

न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मनाविजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्चापि समाहितः

na hi sā tena saṃbhedaṃ patnī nītā mahātmanāvijane cāśramasthena putraścāpi samāhitaḥ

हन्यात्त्वनपवादेन शस्त्रपाणौ सुते स्थितेविनीतं प्रश्नयित्वा च व्यवस्येदात्मकर्मसु

hanyāttvanapavādena śastrapāṇau sute sthitevinītaṃ praśnayitvā ca vyavasyedātmakarmasu

बुद्धिश्चासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम्शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति

buddhiścāsītsutaṃ dṛṣṭvā pituścaraṇayornatamśastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇoti bhayāditi

ततः पित्रा चिरं स्तुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनिचिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाहृतः

tataḥ pitrā ciraṃ stutvā ciraṃ cāghrāya mūrdhaniciraṃ dorbhyāṃ pariṣvajya ciraṃ jīvetyudāhṛtaḥ

एवं स गौतमः पुत्रं प्रीतिहर्षसमन्वितःअभिनन्द्य महाप्राज्ञ इदं वचनमब्रवीत्

evaṃ sa gautamaḥ putraṃ prītiharṣasamanvitaḥabhinandya mahāprājña idaṃ vacanamabravīt

चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भवचिरायमाणे त्वयि च चिरमस्मि सुदुःखितः

cirakārika bhadraṃ te cirakārī ciraṃ bhavacirāyamāṇe tvayi ca ciramasmi suduḥkhitaḥ

गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमःचिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रयात्

gāthāścāpyabravīdvidvāngautamo munisattamaḥcirakāriṣu dhīreṣu guṇoddeśasamāśrayāt

चिरेण मित्रं बध्नीयाच्चिरेण च कृतं त्यजेत्चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणमर्हति

cireṇa mitraṃ badhnīyāccireṇa ca kṛtaṃ tyajetcireṇa hi kṛtaṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇamarhati

रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणिअप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते

rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇiapriye caiva kartavye cirakārī praśasyate

बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य चअव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते

bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ strījanasya caavyakteṣvaparādheṣu cirakārī praśasyate

एवं स गौतमस्तस्य प्रीतः पुत्रस्य भारतकर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तया

evaṃ sa gautamastasya prītaḥ putrasya bhāratakarmaṇā tena kauravya cirakāritayā tayā

एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस्ततःचिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते

evaṃ sarveṣu kāryeṣu vimṛśya puruṣastataḥcireṇa niścayaṃ kṛtvā ciraṃ na paritapyate

चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छतिपश्चात्तापकरं कर्म न किंचिदुपपद्यते

ciraṃ dhārayate roṣaṃ ciraṃ karma niyacchatipaścāttāpakaraṃ karma na kiṃcidupapadyate

चिरं वृद्धानुपासीत चिरमन्वास्य पूजयेत्चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम्

ciraṃ vṛddhānupāsīta ciramanvāsya pūjayetciraṃ dharmānniṣeveta kuryāccānveṣaṇaṃ ciram

चिरमन्वास्य विदुषश्चिरं शिष्टान्निषेव्य चचिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम्

ciramanvāsya viduṣaściraṃ śiṣṭānniṣevya caciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ yātyanavajñatām

ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्चिरं पृच्छेच्चिरं ब्रूयाच्चिरं न परिभूयते

bruvataśca parasyāpi vākyaṃ dharmopasaṃhitamciraṃ pṛcchecciraṃ brūyācciraṃ na paribhūyate

उपास्य बहुलास्तस्मिन्नाश्रमे सुमहातपाःसमाः स्वर्गं गतो विप्रः पुत्रेण सहितस्तदा

upāsya bahulāstasminnāśrame sumahātapāḥsamāḥ svargaṃ gato vipraḥ putreṇa sahitastadā