Parva.Adhyaya 12.261

कपिल उवाच · kapila uvāca

एतावदनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाःनैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः

etāvadanupaśyanto yatayo yānti mārgagāḥnaiṣāṃ sarveṣu lokeṣu kaścidasti vyatikramaḥ

निर्द्वंद्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाःविमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमलाः

nirdvaṃdvā nirnamaskārā nirāśīrbandhanā budhāḥvimuktāḥ sarvapāpebhyaścaranti śucayo'malāḥ

अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाःब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः

apavarge'tha saṃtyāge buddhau ca kṛtaniścayāḥbrahmiṣṭhā brahmabhūtāśca brahmaṇyeva kṛtālayāḥ

विशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाःतेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम्

viśokā naṣṭarajasasteṣāṃ lokāḥ sanātanāḥteṣāṃ gatiṃ parāṃ prāpya gārhasthye kiṃ prayojanam

स्यूमरश्मिरुवाचयद्येषा परमा निष्ठा यद्येषा परमा गतिःगृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते

syūmaraśmiruvācayadyeṣā paramā niṣṭhā yadyeṣā paramā gatiḥgṛhasthānavyapāśritya nāśramo'nyaḥ pravartate

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवःएवं गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्त इतरेऽऽश्रमाः

yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥevaṃ gṛhasthamāśritya vartanta itare''śramāḥ

गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपःगार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिदेजते

gṛhastha eva yajate gṛhasthastapyate tapaḥgārhasthyamasya dharmasya mūlaṃ yatkiṃcidejate

प्रजनाद्ध्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुनेप्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते

prajanāddhyabhinirvṛttāḥ sarve prāṇabhṛto muneprajanaṃ cāpyutānyatra na kathaṃcana vidyate

यास्ताः स्युर्बहिरोषध्यो बह्वरण्यास्तथा द्विजओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यतेकस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति

yāstāḥ syurbahiroṣadhyo bahvaraṇyāstathā dvijaoṣadhibhyo bahiryasmātprāṇī kaścinna vidyatekasyaiṣā vāgbhavetsatyā mokṣo nāsti gṛhāditi

अश्रद्दधानैरप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैःनिराशैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिःश्रमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्या नाम पण्डितैः

aśraddadhānairaprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥnirāśairalasaiḥ śrāntaistapyamānaiḥ svakarmabhiḥśramasyoparamo dṛṣṭaḥ pravrajyā nāma paṇḍitaiḥ

त्रैलोक्यस्यैव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवाब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते

trailokyasyaiva heturhi maryādā śāśvatī dhruvābrāhmaṇo nāma bhagavāñjanmaprabhṛti pūjyate

प्राग्गर्भाधानान्मन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषुअविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वप्यसंशयम्

prāggarbhādhānānmantrā hi pravartante dvijātiṣuaviśrambheṣu vartante viśrambheṣvapyasaṃśayam

दाहः पुनः संश्रयणे संस्थिते पात्रभोजनम्दानं गवां पशूनां वा पिण्डानां चाप्सु मज्जनम्

dāhaḥ punaḥ saṃśrayaṇe saṃsthite pātrabhojanamdānaṃ gavāṃ paśūnāṃ vā piṇḍānāṃ cāpsu majjanam

अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरः स्मृताःमृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम्

arciṣmanto barhiṣadaḥ kravyādāḥ pitaraḥ smṛtāḥmṛtasyāpyanumanyante mantrā mantrāśca kāraṇam

एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित्ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु

evaṃ krośatsu vedeṣu kuto mokṣo'sti kasyacitṛṇavanto yadā martyāḥ pitṛdevadvijātiṣu

श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैरपलापितम्वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम्

śriyā vihīnairalasaiḥ paṇḍitairapalāpitamvedavādāparijñānaṃ satyābhāsamivānṛtam

न वै पापैर्ह्रियते कृष्यते वा; यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैःऊर्ध्वं यज्ञः पशुभिः सार्धमेति; संतर्पितस्तर्पयते च कामैः

na vai pāpairhriyate kṛṣyate vā; yo brāhmaṇo yajate vedaśāstraiḥūrdhvaṃ yajñaḥ paśubhiḥ sārdhameti; saṃtarpitastarpayate ca kāmaiḥ

न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न माययामहत्प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्म ब्रह्मणि विन्दति

na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayāmahatprāpnoti puruṣo brahma brahmaṇi vindati

कपिल उवाच · kapila uvāca

दर्शं च पौर्णमासं च अग्निहोत्रं च धीमताम्चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः

darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca agnihotraṃ ca dhīmatāmcāturmāsyāni caivāsaṃsteṣu yajñaḥ sanātanaḥ

अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंश्रिताःब्रह्मणैव स्म ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतैषिणः

anārambhāḥ sudhṛtayaḥ śucayo brahmasaṃśritāḥbrahmaṇaiva sma te devāṃstarpayantyamṛtaiṣiṇaḥ

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतःदेवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥdevāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ

चतुर्द्वारं पुरुषं चतुर्मुखं; चतुर्धा चैनमुपयाति निन्दाबाहुभ्यां वाच उदरादुपस्था;त्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत्

caturdvāraṃ puruṣaṃ caturmukhaṃ; caturdhā cainamupayāti nindābāhubhyāṃ vāca udarādupasthā;tteṣāṃ dvāraṃ dvārapālo bubhūṣet

नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं; न वायोनीयस्य शृतं प्रगृह्णेत्क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमां;स्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम्

nākṣairdīvyennādadītānyavittaṃ; na vāyonīyasya śṛtaṃ pragṛhṇetkruddho na caiva prahareta dhīmāṃ;stathāsya tatpāṇipādaṃ suguptam

नाक्रोशमर्छेन्न मृषा वदेच्च; न पैशुनं जनवादं च कुर्यात्सत्यव्रतो मितभाषोऽप्रमत्त;स्तथास्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम्

nākrośamarchenna mṛṣā vadecca; na paiśunaṃ janavādaṃ ca kuryātsatyavrato mitabhāṣo'pramatta;stathāsya vāgdvāramatho suguptam

नानाशनः स्यान्न महाशनः स्या;दलोलुपः साधुभिरागतः स्यात्यात्रार्थमाहारमिहाददीत; तथास्य स्याज्जाठरी द्वारगुप्तिः

nānāśanaḥ syānna mahāśanaḥ syā;dalolupaḥ sādhubhirāgataḥ syātyātrārthamāhāramihādadīta; tathāsya syājjāṭharī dvāraguptiḥ

न वीरपत्नीं विहरेत नारीं; न चापि नारीमनृतावाह्वयीतभार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत; तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत

na vīrapatnīṃ vihareta nārīṃ; na cāpi nārīmanṛtāvāhvayītabhāryāvrataṃ hyātmani dhārayīta; tathāsyopasthadvāraguptirbhaveta

द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणःउपस्थमुदरं बाहू वाक्चतुर्थी स वै द्विजः

dvārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥupasthamudaraṃ bāhū vākcaturthī sa vai dvijaḥ

मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युतकिं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किमात्मना

moghānyaguptadvārasya sarvāṇyeva bhavantyutakiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ yajñena kimātmanā

अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम्बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

anuttarīyavasanamanupastīrṇaśāyinambāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

द्वंद्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिःपरेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

dvaṃdvārāmeṣu sarveṣu ya eko ramate muniḥpareṣāmananudhyāyaṃstaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च यागतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yāgatijñaḥ sarvabhūtānāṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतःसर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥsarvabhūtātmabhūto yastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

नान्तरेणानुजानन्ति वेदानां यत्क्रियाफलम्अनुज्ञाय च तत्सर्वमन्यद्रोचयतेऽफलम्

nāntareṇānujānanti vedānāṃ yatkriyāphalamanujñāya ca tatsarvamanyadrocayate'phalam

फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रुवाणि चविगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च

phalavanti ca karmāṇi vyuṣṭimanti dhruvāṇi caviguṇāni ca paśyanti tathānaikāntikāni ca

गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चापि सुदुष्कराःअनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि

guṇāścātra sudurjñeyā jñātāścāpi suduṣkarāḥanuṣṭhitāścāntavanta iti tvamanupaśyasi

स्यूमरश्मिरुवाचयथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथातौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद्ब्रवीहि मे

syūmaraśmiruvācayathā ca vedaprāmāṇyaṃ tyāgaśca saphalo yathātau panthānāvubhau vyaktau bhagavaṃstadbravīhi me

कपिल उवाच · kapila uvāca

प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताःप्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद्भवन्त उपासते

pratyakṣamiha paśyanti bhavantaḥ satpathe sthitāḥpratyakṣaṃ tu kimatrāsti yadbhavanta upāsate

स्यूमरश्मिरुवाचस्यूमरश्मिरहं ब्रह्मञ्जिज्ञासार्थमिहागतःश्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षयाइमं च संशयं घोरं भगवान्प्रब्रवीतु मे

syūmaraśmiruvācasyūmaraśmirahaṃ brahmañjijñāsārthamihāgataḥśreyaskāmaḥ pratyavocamārjavānna vivakṣayāimaṃ ca saṃśayaṃ ghoraṃ bhagavānprabravītu me

प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताःकिमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासतेअन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमाच्च यथागमम्

pratyakṣamiha paśyanto bhavantaḥ satpathe sthitāḥkimatra pratyakṣatamaṃ bhavanto yadupāsateanyatra tarkaśāstrebhya āgamācca yathāgamam

आगमो वेदवादस्तु तर्कशास्त्राणि चागमःयथागममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यतिसिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात्

āgamo vedavādastu tarkaśāstrāṇi cāgamaḥyathāgamamupāsīta āgamastatra sidhyatisiddhiḥ pratyakṣarūpā ca dṛśyatyāgamaniścayāt

नौर्नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धनाह्रियमाणा कथं विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यतिएतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भोः

naurnāvīva nibaddhā hi srotasā sanibandhanāhriyamāṇā kathaṃ vipra kubuddhīṃstārayiṣyatietadbravītu bhagavānupapanno'smyadhīhi bhoḥ

नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयःन निर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तोऽस्ति कश्चन

naiva tyāgī na saṃtuṣṭo nāśoko na nirāmayaḥna nirvivitso nāvṛtto nāpavṛtto'sti kaścana

भवन्तोऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम्इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु

bhavanto'pi ca hṛṣyanti śocanti ca yathā vayamindriyārthāśca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu

एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषुएकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम्

evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ pravṛttiṣuekamālambamānānāṃ nirṇaye kiṃ nirāmayam

कपिल उवाच · kapila uvāca

यद्यदाचरते शास्त्रमथ सर्वप्रवृत्तिषुयस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम्

yadyadācarate śāstramatha sarvapravṛttiṣuyasya yatra hyanuṣṭhānaṃ tatra tatra nirāmayam

सर्वं पावयते ज्ञानं यो ज्ञानं ह्यनुवर्ततेज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः

sarvaṃ pāvayate jñānaṃ yo jñānaṃ hyanuvartatejñānādapetya yā vṛttiḥ sā vināśayati prajāḥ

भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरागमाःऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदभिपद्यते

bhavanto jñānino nityaṃ sarvataśca nirāgamāḥaikātmyaṃ nāma kaściddhi kadācidabhipadyate

शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद्वादबला जनाःकामद्वेषाभिभूतत्वादहंकारवशं गताः

śāstraṃ hyabuddhvā tattvena kecidvādabalā janāḥkāmadveṣābhibhūtatvādahaṃkāravaśaṃ gatāḥ

याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवःब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमतयोऽशिवाः

yāthātathyamavijñāya śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥbrahmastenā nirārambhā apakvamatayo'śivāḥ

वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जतेतेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम्

vaiguṇyameva paśyanti na guṇānanuyuñjateteṣāṃ tamaḥśarīrāṇāṃ tama eva parāyaṇam

यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद्वशानुगःतस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदःनित्यमेवाभिवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः

yo yathāprakṛtirjantuḥ prakṛteḥ syādvaśānugaḥtasya dveṣaśca kāmaśca krodho dambho'nṛtaṃ madaḥnityamevābhivartante guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ

एतद्बुद्ध्यानुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम्परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः

etadbuddhyānupaśyantaḥ saṃtyajeyuḥ śubhāśubhamparāṃ gatimabhīpsanto yatayaḥ saṃyame ratāḥ

स्यूमरश्मिरुवाचसर्वमेतन्मया ब्रह्मञ्शास्त्रतः परिकीर्तितम्न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः

syūmaraśmiruvācasarvametanmayā brahmañśāstrataḥ parikīrtitamna hyavijñāya śāstrārthaṃ pravartante pravṛttayaḥ

यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिःयदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः

yaḥ kaścinnyāyya ācāraḥ sarvaṃ śāstramiti śrutiḥyadanyāyyamaśāstraṃ tadityeṣā śrūyate śrutiḥ

न प्रवृत्तिरृते शास्त्रात्काचिदस्तीति निश्चयःयदन्यद्वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुतिः

na pravṛttirṛte śāstrātkācidastīti niścayaḥyadanyadvedavādebhyastadaśāstramiti śrutiḥ

शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवो व्यक्तमानिनःशास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरेअविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः

śāstrādapetaṃ paśyanti bahavo vyaktamāninaḥśāstradoṣānna paśyanti iha cāmutra cāpareavijñānahataprajñā hīnaprajñāstamovṛtāḥ

शक्यं त्वेकेन मुक्तेन कृतकृत्येन सर्वशःपिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतोदिशम्वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभाषितुम्

śakyaṃ tvekena muktena kṛtakṛtyena sarvaśaḥpiṇḍamātraṃ vyapāśritya carituṃ sarvatodiśamvedavādaṃ vyapāśritya mokṣo'stīti prabhāṣitum

इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम्दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम्

idaṃ tu duṣkaraṃ karma kuṭumbamabhisaṃśritamdānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajāsaṃtānamārjavam

यद्येतदेवं कृत्वापि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित्धिक्कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः

yadyetadevaṃ kṛtvāpi na vimokṣo'sti kasyacitdhikkartāraṃ ca kāryaṃ ca śramaścāyaṃ nirarthakaḥ

नास्तिक्यमन्यथा च स्याद्वेदानां पृष्ठतःक्रियाएतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवञ्श्रोतुमञ्जसा

nāstikyamanyathā ca syādvedānāṃ pṛṣṭhataḥkriyāetasyānantyamicchāmi bhagavañśrotumañjasā

तथ्यं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोऽस्म्यधीहि भोःयथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम्

tathyaṃ vadasva me brahmannupasanno'smyadhīhi bhoḥyathā te vidito mokṣastathecchāmyupaśikṣitum