Parva.Adhyaya 12.262

कपिल उवाच · kapila uvāca

वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतःकृताःद्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

vedāḥ pramāṇaṃ lokānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥkṛtāḥdve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yatśabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

शरीरमेतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम्कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः

śarīrametatkurute yadvede kurute tanumkṛtaśuddhaśarīro hi pātraṃ bhavati brāhmaṇaḥ

आनन्त्यमनुयुङ्क्ते यः कर्मणा तद्ब्रवीमि तेनिरागममनैतिह्यं प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम्

ānantyamanuyuṅkte yaḥ karmaṇā tadbravīmi tenirāgamamanaitihyaṃ pratyakṣaṃ lokasākṣikam

धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषःउत्पन्नत्यागिनोऽलुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताःधनानामेष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम्

dharma ityeva ye yajñānvitanvanti nirāśiṣaḥutpannatyāgino'lubdhāḥ kṛpāsūyāvivarjitāḥdhanānāmeṣa vai panthāstīrtheṣu pratipādanam

अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोनितःमनःसंकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः

anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadācitkarmayonitaḥmanaḥsaṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ

अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराःज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः

akrudhyanto'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥjñānaniṣṭhāstriśuklāśca sarvabhūtahite ratāḥ

आसन्गृहस्था भूयिष्ठमव्युत्क्रान्ताः स्वकर्मसुराजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि

āsangṛhasthā bhūyiṣṭhamavyutkrāntāḥ svakarmasurājānaśca tathā yuktā brāhmaṇāśca yathāvidhi

समा ह्यार्जवसंपन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाःप्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे

samā hyārjavasaṃpannāḥ saṃtuṣṭā jñānaniścayāḥpratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śraddadhānāḥ parāvare

पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताःचरन्ति धर्मं कृच्छ्रेऽपि दुर्गे चैवाधिसंहताः

purastādbhāvitātmāno yathāvaccaritavratāḥcaranti dharmaṃ kṛcchre'pi durge caivādhisaṃhatāḥ

संहत्य धर्मं चरतां पुरासीत्सुखमेव तत्तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कदाचन

saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purāsītsukhameva tatteṣāṃ nāsīdvidhātavyaṃ prāyaścittaṃ kadācana

सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताःन मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः

satyaṃ hi dharmamāsthāya durādharṣatamā matāḥna mātrāmanurudhyante na dharmacchalamantataḥ

य एव प्रथमः कल्पस्तमेवाभ्याचरन्सहअस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यतेदुर्बलात्मन उत्पन्नं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः

ya eva prathamaḥ kalpastamevābhyācaransahaasyāṃ sthitau sthitānāṃ hi prāyaścittaṃ na vidyatedurbalātmana utpannaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ

यत एवंविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाःत्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनःयजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः

yata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā yajñavāhanāḥtraividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto yaśasvinaḥyajanto'haraharyajñairnirāśīrbandhanā budhāḥ

तेषां यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम्आगमाश्च यथाकालं संकल्पाश्च यथाव्रतम्

teṣāṃ yajñāśca vedāśca karmāṇi ca yathāgamamāgamāśca yathākālaṃ saṃkalpāśca yathāvratam

अपेतकामक्रोधानां प्रकृत्या संशितात्मनाम्ऋजूनां शमनित्यानां स्थितानां स्वेषु कर्मसुसर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः

apetakāmakrodhānāṃ prakṛtyā saṃśitātmanāmṛjūnāṃ śamanityānāṃ sthitānāṃ sveṣu karmasusarvamānantyamevāsīditi naḥ śāśvatī śrutiḥ

तेषामदीनसत्त्वानां दुश्चराचारकर्मणाम्स्वकर्मभिः संवृतानां तपो घोरत्वमागतम्

teṣāmadīnasattvānāṃ duścarācārakarmaṇāmsvakarmabhiḥ saṃvṛtānāṃ tapo ghoratvamāgatam

तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम्

taṃ sadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvamaśaknuvadbhiścarituṃ kiṃciddharmeṣu sūcitam

निरापद्धर्म आचारस्त्वप्रमादोऽपराभवःसर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः

nirāpaddharma ācārastvapramādo'parābhavaḥsarvavarṇeṣu yatteṣu nāsītkaścidvyatikramaḥ

धर्ममेकं चतुष्पादमाश्रितास्ते नरर्षभाःतं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम्

dharmamekaṃ catuṣpādamāśritāste nararṣabhāḥtaṃ santo vidhivatprāpya gacchanti paramāṃ gatim

गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताःगृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः

gṛhebhya eva niṣkramya vanamanye samāśritāḥgṛhamevābhisaṃśritya tato'nye brahmacāriṇaḥ

धर्ममेतं चतुष्पादमाश्रमं ब्राह्मणा विदुःआनन्त्यं ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणा नाम निश्चयः

dharmametaṃ catuṣpādamāśramaṃ brāhmaṇā viduḥānantyaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ brāhmaṇā nāma niścayaḥ

अत एवंविधा विप्राः पुराणा धर्मचारिणःत एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः

ata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā dharmacāriṇaḥta ete divi dṛśyante jyotirbhūtā dvijātayaḥ

नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाःआनन्त्यमुपसंप्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम्

nakṣatrāṇīva dhiṣṇyeṣu bahavastārakāgaṇāḥānantyamupasaṃprāptāḥ saṃtoṣāditi vaidikam

यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाःन लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः

yadyāgacchanti saṃsāraṃ punaryoniṣu tādṛśāḥna lipyante pāpakṛtyaiḥ kadācitkarmayonitaḥ

एवं युक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत्कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम्

evaṃ yukto brāhmaṇaḥ syādanyo brāhmaṇako bhavetkarmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vāśubham

एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन चसर्वमानन्त्यमेवासीदेवं नः शाश्वती श्रुतिः

evaṃ pakvakaṣāyāṇāmānantyena śrutena casarvamānantyamevāsīdevaṃ naḥ śāśvatī śrutiḥ

तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम्चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः

teṣāmapetatṛṣṇānāṃ nirṇiktānāṃ śubhātmanāmcaturtha aupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ

स सिद्धैः साध्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिःसंतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते

sa siddhaiḥ sādhyate nityaṃ brāhmaṇairniyatātmabhiḥsaṃtoṣamūlastyāgātmā jñānādhiṣṭhānamucyate

अपवर्गगतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनःसाधारणः केवलो वा यथाबलमुपास्यते

apavargagatirnityo yatidharmaḥ sanātanaḥsādhāraṇaḥ kevalo vā yathābalamupāsyate

गच्छतो गच्छतः क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदतिब्रह्मणः पदमन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः

gacchato gacchataḥ kṣemaṃ durbalo'trāvasīdatibrahmaṇaḥ padamanvicchansaṃsārānmucyate śuciḥ

स्यूमरश्मिरुवाचये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च येमात्राभिर्धर्मलब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः

syūmaraśmiruvācaye bhuñjate ye dadate yajante'dhīyate ca yemātrābhirdharmalabdhābhirye vā tyāgaṃ samāśritāḥ

एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमःएतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्यथातथ्येन पृच्छतः

eteṣāṃ pretyabhāve tu katamaḥ svargajittamaḥetadācakṣva me brahmanyathātathyena pṛcchataḥ

कपिल उवाच · kapila uvāca

परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च येन तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत्त्वमपि पश्यसि

parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇato'bhyudayāśca yena tu tyāgasukhaṃ prāptā etattvamapi paśyasi

स्यूमरश्मिरुवाचभवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाःआश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते

syūmaraśmiruvācabhavanto jñānaniṣṭhā vai gṛhasthāḥ karmaniścayāḥāśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ niṣṭhāyāmaikyamucyate

एकत्वे च पृथक्त्वे च विशेषो नान्य उच्यतेतद्यथावद्यथान्यायं भगवान्प्रब्रवीतु मे

ekatve ca pṛthaktve ca viśeṣo nānya ucyatetadyathāvadyathānyāyaṃ bhagavānprabravītu me

कपिल उवाच · kapila uvāca

शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिःपक्वे कषाये वमनै रसज्ञाने न तिष्ठति

śarīrapaktiḥ karmāṇi jñānaṃ tu paramā gatiḥpakve kaṣāye vamanai rasajñāne na tiṣṭhati

आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम्अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा

ānṛśaṃsyaṃ kṣamā śāntirahiṃsā satyamārjavamadroho nābhimānaśca hrīstitikṣā śamastathā

पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेते एतैः प्राप्नोति यत्परम्तद्विद्वाननुबुध्येत मनसा कर्मनिश्चयम्

panthāno brahmaṇastvete etaiḥ prāpnoti yatparamtadvidvānanubudhyeta manasā karmaniścayam

यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाःगतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम्

yāṃ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jñānaniścayāḥgatiṃ gacchanti saṃtuṣṭāstāmāhuḥ paramāṃ gatim

वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थितिएवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेटकः

vedāṃśca veditavyaṃ ca viditvā ca yathāsthitievaṃ vedavidityāhurato'nyo vātareṭakaḥ

सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम्वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च

sarvaṃ vidurvedavido vede sarvaṃ pratiṣṭhitamvede hi niṣṭhā sarvasya yadyadasti ca nāsti ca

एषैव निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति चएतदन्तं च मध्यं च सच्चासच्च विजानतः

eṣaiva niṣṭhā sarvasya yadyadasti ca nāsti caetadantaṃ ca madhyaṃ ca saccāsacca vijānataḥ

समस्तत्याग इत्येव शम इत्येव निष्ठितःसंतोष इत्यत्र शुभमपवर्गे प्रतिष्ठितम्

samastatyāga ityeva śama ityeva niṣṭhitaḥsaṃtoṣa ityatra śubhamapavarge pratiṣṭhitam

ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं; सर्वस्यात्मा जङ्गमं स्थावरं चसर्वं सुखं यच्छिवमुत्तमं च; ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययश्च

ṛtaṃ satyaṃ viditaṃ veditavyaṃ; sarvasyātmā jaṅgamaṃ sthāvaraṃ casarvaṃ sukhaṃ yacchivamuttamaṃ ca; brahmāvyaktaṃ prabhavaścāvyayaśca

तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं; तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम्एतैः शब्दैर्गम्यते बुद्धिनेत्रै;स्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय

tejaḥ kṣamā śāntiranāmayaṃ śubhaṃ; tathāvidhaṃ vyoma sanātanaṃ dhruvametaiḥ śabdairgamyate buddhinetrai;stasmai namo brahmaṇe brāhmaṇāya