Parva.Adhyaya 12.263

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

धर्ममर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारतकस्य लाभो विशिष्टोऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca vedāḥ śaṃsanti bhāratakasya lābho viśiṣṭo'tra tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्कुण्डधारेण यत्प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanamkuṇḍadhāreṇa yatprītyā bhaktāyopakṛtaṃ purā

अधनो ब्राह्मणः कश्चित्कामाद्धर्ममवैक्षतयज्ञार्थं स ततोऽर्थार्थी तपोऽतप्यत दारुणम्

adhano brāhmaṇaḥ kaścitkāmāddharmamavaikṣatayajñārthaṃ sa tato'rthārthī tapo'tapyata dāruṇam

स निश्चयमथो कृत्वा पूजयामास देवताःभक्त्या न चैवाध्यगच्छद्धनं संपूज्य देवताः

sa niścayamatho kṛtvā pūjayāmāsa devatāḥbhaktyā na caivādhyagacchaddhanaṃ saṃpūjya devatāḥ

ततश्चिन्तां पुनः प्राप्तः कतमद्दैवतं नु तत्यन्मे द्रुतं प्रसीदेत मानुषैरजडीकृतम्

tataścintāṃ punaḥ prāptaḥ katamaddaivataṃ nu tatyanme drutaṃ prasīdeta mānuṣairajaḍīkṛtam

अथ सौम्येन वपुषा देवानुचरमन्तिकेप्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारमवस्थितम्

atha saumyena vapuṣā devānucaramantikepratyapaśyajjaladharaṃ kuṇḍadhāramavasthitam

दृष्ट्वैव तं महात्मानं तस्य भक्तिरजायतअयं मे धास्यति श्रेयो वपुरेतद्धि तादृशम्

dṛṣṭvaiva taṃ mahātmānaṃ tasya bhaktirajāyataayaṃ me dhāsyati śreyo vapuretaddhi tādṛśam

संनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैर्मानुषैर्वृतःएष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च

saṃnikṛṣṭaśca devasya na cānyairmānuṣairvṛtaḥeṣa me dāsyati dhanaṃ prabhūtaṃ śīghrameva ca

ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैरुच्चावचैरपिबलिभिर्विविधैश्चापि पूजयामास तं द्विजः

tato dhūpaiśca gandhaiśca mālyairuccāvacairapibalibhirvividhaiścāpi pūjayāmāsa taṃ dvijaḥ

ततः स्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदातस्योपकारे नियतामिमां वाचमुवाच ह

tataḥ svalpena kālena tuṣṭo jaladharastadātasyopakāre niyatāmimāṃ vācamuvāca ha

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथानिष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathāniṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

आशायास्तनयोऽधर्मः क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतःपुत्रो लोभो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नार्हति प्रजाम्

āśāyāstanayo'dharmaḥ krodho'sūyāsutaḥ smṛtaḥputro lobho nikṛtyāstu kṛtaghno nārhati prajām

ततः स ब्राह्मणः स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसाअपश्यत्सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा

tataḥ sa brāhmaṇaḥ svapne kuṇḍadhārasya tejasāapaśyatsarvabhūtāni kuśeṣu śayitastadā

शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतःशुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनमपश्यत

śamena tapasā caiva bhaktyā ca nirupaskṛtaḥśuddhātmā brāhmaṇo rātrau nidarśanamapaśyata

मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम्अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर

maṇibhadraṃ sa tatrasthaṃ devatānāṃ mahādyutimapaśyata mahātmānaṃ vyādiśantaṃ yudhiṣṭhira

तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि चशुभैः कर्मभिरारब्धाः प्रच्छिदन्त्यशुभेषु च

tatra devāḥ prayacchanti rājyāni ca dhanāni caśubhaiḥ karmabhirārabdhāḥ pracchidantyaśubheṣu ca

पश्यतामथ यक्षाणां कुण्डधारो महाद्युतिःनिष्पत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ

paśyatāmatha yakṣāṇāṃ kuṇḍadhāro mahādyutiḥniṣpatya patito bhūmau devānāṃ bharatarṣabha

ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महायशाःउवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिष्यते

tatastu devavacanānmaṇibhadro mahāyaśāḥuvāca patitaṃ bhūmau kuṇḍadhāra kimiṣyate

कुण्डधार उवाच · kuṇḍadhāra uvāca

यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तोऽयं ब्राह्मणो ममअस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किंचित्सुखोदयम्

yadi prasannā devā me bhakto'yaṃ brāhmaṇo mamaasyānugrahamicchāmi kṛtaṃ kiṃcitsukhodayam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर्वचनमब्रवीत्देवानामेव वचनात्कुण्डधारं महाद्युतिम्

tatastaṃ maṇibhadrastu punarvacanamabravītdevānāmeva vacanātkuṇḍadhāraṃ mahādyutim

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकार्यः सुखी भवयावद्धनं प्रार्थयते ब्राह्मणोऽयं सखा तवदेवानां शासनात्तावदसंख्येयं ददाम्यहम्

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te kṛtakāryaḥ sukhī bhavayāvaddhanaṃ prārthayate brāhmaṇo'yaṃ sakhā tavadevānāṃ śāsanāttāvadasaṃkhyeyaṃ dadāmyaham

विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलमध्रुवम्तपसे मतिमाधत्त ब्राह्मणस्य यशस्विनः

vicārya kuṇḍadhārastu mānuṣyaṃ calamadhruvamtapase matimādhatta brāhmaṇasya yaśasvinaḥ

कुण्डधार उवाच · kuṇḍadhāra uvāca

नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रदअन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम्

nāhaṃ dhanāni yācāmi brāhmaṇāya dhanapradaanyamevāhamicchāmi bhaktāyānugrahaṃ kṛtam

पृथिवीं रत्नपूर्णां वा महद्वा धनसंचयम्भक्ताय नाहमिच्छामि भवेदेष तु धार्मिकः

pṛthivīṃ ratnapūrṇāṃ vā mahadvā dhanasaṃcayambhaktāya nāhamicchāmi bhavedeṣa tu dhārmikaḥ

धर्मेऽस्य रमतां बुद्धिर्धर्मं चैवोपजीवतुधर्मप्रधानो भवतु ममैषोऽनुग्रहो मतः

dharme'sya ramatāṃ buddhirdharmaṃ caivopajīvatudharmapradhāno bhavatu mamaiṣo'nugraho mataḥ

मणिभद्र उवाच · maṇibhadra uvāca

यदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि चफलान्येवायमश्नातु कायक्लेशविवर्जितः

yadā dharmaphalaṃ rājyaṃ sukhāni vividhāni caphalānyevāyamaśnātu kāyakleśavivarjitaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारो महायशाःअभ्यासमकरोद्धर्मे ततस्तुष्टास्य देवताः

tatastadeva bahuśaḥ kuṇḍadhāro mahāyaśāḥabhyāsamakaroddharme tatastuṣṭāsya devatāḥ

मणिभद्र उवाच · maṇibhadra uvāca

प्रीतास्ते देवताः सर्वा द्विजस्यास्य तथैव चभविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधास्यते मतिः

prītāste devatāḥ sarvā dvijasyāsya tathaiva cabhaviṣyatyeṣa dharmātmā dharme cādhāsyate matiḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिरईप्सितं मनसो लब्ध्वा वरमन्यैः सुदुर्लभम्

tataḥ prīto jaladharaḥ kṛtakāryo yudhiṣṭhiraīpsitaṃ manaso labdhvā varamanyaiḥ sudurlabham

ततोऽपश्यत चीराणि सूक्ष्माणि द्विजसत्तमःपार्श्वतोऽभ्यागतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागतः

tato'paśyata cīrāṇi sūkṣmāṇi dvijasattamaḥpārśvato'bhyāgato nyastānyatha nirvedamāgataḥ

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

अयं न सुकृतं वेत्ति को न्वन्यो वेत्स्यते कृतम्गच्छामि वनमेवाहं वरं धर्मेण जीवितुम्

ayaṃ na sukṛtaṃ vetti ko nvanyo vetsyate kṛtamgacchāmi vanamevāhaṃ varaṃ dharmeṇa jīvitum

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

निर्वेदाद्देवतानां च प्रसादात्स द्विजोत्तमःवनं प्रविश्य सुमहत्तप आरब्धवांस्तदा

nirvedāddevatānāṃ ca prasādātsa dvijottamaḥvanaṃ praviśya sumahattapa ārabdhavāṃstadā

देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजःधर्मे चापि महाराज रतिरस्याभ्यजायत

devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśano dvijaḥdharme cāpi mahārāja ratirasyābhyajāyata

त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारोऽभवद्द्विजःपर्णं त्यक्त्वा जलाहारस्तदासीद्द्विजसत्तमः

tyaktvā mūlaphalaṃ sarvaṃ parṇāhāro'bhavaddvijaḥparṇaṃ tyaktvā jalāhārastadāsīddvijasattamaḥ

वायुभक्षस्ततः पश्चाद्बहून्वर्षगणानभूत्न चास्य क्षीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्

vāyubhakṣastataḥ paścādbahūnvarṣagaṇānabhūtna cāsya kṣīyate prāṇastadadbhutamivābhavat

धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततःकालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत

dharme ca śraddadhānasya tapasyugre ca vartataḥkālena mahatā tasya divyā dṛṣṭirajāyata

तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद्यदि दद्यां महद्धनम्तुष्टः कस्मैचिदेवाहं न मिथ्या वाग्भवेन्मम

tasya buddhiḥ prādurāsīdyadi dadyāṃ mahaddhanamtuṣṭaḥ kasmaicidevāhaṃ na mithyā vāgbhavenmama

ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस्तपःभूयश्चाचिन्तयत्सिद्धो यत्परं सोऽभ्यपद्यत

tataḥ prahṛṣṭavadano bhūya ārabdhavāṃstapaḥbhūyaścācintayatsiddho yatparaṃ so'bhyapadyata

यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित्स भवेदचिराद्राजा न मिथ्या वाग्भवेन्मम

yadi dadyāmahaṃ rājyaṃ tuṣṭo vai yasya kasyacitsa bhavedacirādrājā na mithyā vāgbhavenmama

तस्य साक्षात्कुण्डधारो दर्शयामास भारतब्राह्मणस्य तपोयोगात्सौहृदेनाभिचोदितः

tasya sākṣātkuṇḍadhāro darśayāmāsa bhāratabrāhmaṇasya tapoyogātsauhṛdenābhicoditaḥ

समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधिब्राह्मणः कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन्नृप

samāgamya sa tenātha pūjāṃ cakre yathāvidhibrāhmaṇaḥ kuṇḍadhārasya vismitaścābhavannṛpa

ततोऽब्रवीत्कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुरुत्तमम्पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्चावेक्ष चक्षुषा

tato'bravītkuṇḍadhāro divyaṃ te cakṣuruttamampaśya rājñāṃ gatiṃ vipra lokāṃścāvekṣa cakṣuṣā

ततो राज्ञां सहस्राणि मग्नानि निरये तदादूरादपश्यद्विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा

tato rājñāṃ sahasrāṇi magnāni niraye tadādūrādapaśyadvipraḥ sa divyayuktena cakṣuṣā

कुण्डधार उवाच · kuṇḍadhāra uvāca

मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाःकृतं मया भवेत्किं ते कश्च तेऽनुग्रहो भवेत्

māṃ pūjayitvā bhāvena yadi tvaṃ duḥkhamāpnuyāḥkṛtaṃ mayā bhavetkiṃ te kaśca te'nugraho bhavet

पश्य पश्य च भूयस्त्वं कामानिच्छेत्कथं नरःस्वर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः

paśya paśya ca bhūyastvaṃ kāmānicchetkathaṃ naraḥsvargadvāraṃ hi saṃruddhaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततोऽपश्यत्स कामं च क्रोधं लोभं भयं मदम्निद्रां तन्द्रीं तथालस्यमावृत्य पुरुषान्स्थितान्

tato'paśyatsa kāmaṃ ca krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ madamnidrāṃ tandrīṃ tathālasyamāvṛtya puruṣānsthitān

कुण्डधार उवाच · kuṇḍadhāra uvāca

एतैर्लोकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद्भयम्तथैव देववचनाद्विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः

etairlokāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣādbhayamtathaiva devavacanādvighnaṃ kurvanti sarvaśaḥ

न देवैरननुज्ञातः कश्चिद्भवति धार्मिकःएष शक्तोऽसि तपसा राज्यं दातुं धनानि च

na devairananujñātaḥ kaścidbhavati dhārmikaḥeṣa śakto'si tapasā rājyaṃ dātuṃ dhanāni ca

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणेउवाच चैनं धर्मात्मा महान्मेऽनुग्रहः कृतः

tataḥ papāta śirasā brāhmaṇastoyadhāriṇeuvāca cainaṃ dharmātmā mahānme'nugrahaḥ kṛtaḥ

कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यदसूयितम्मया स्नेहमविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुमर्हसि

kāmalobhānubandhena purā te yadasūyitammayā snehamavijñāya tatra me kṣantumarhasi

क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम्संपरिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत

kṣāntameva mayetyuktvā kuṇḍadhāro dvijarṣabhamsaṃpariṣvajya bāhubhyāṃ tatraivāntaradhīyata

ततः सर्वानिमाँल्लोकान्ब्राह्मणोऽनुचचार हकुण्डधारप्रसादेन तपसा योजितः पुरा

tataḥ sarvānimām̐llokānbrāhmaṇo'nucacāra hakuṇḍadhāraprasādena tapasā yojitaḥ purā

विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थताधर्माच्छक्त्या तथा योगाद्या चैव परमा गतिः

vihāyasā ca gamanaṃ tathā saṃkalpitārthatādharmācchaktyā tathā yogādyā caiva paramā gatiḥ

देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाःधार्मिकान्पूजयन्तीह न धनाढ्यान्न कामिनः

devatā brāhmaṇāḥ santo yakṣā mānuṣacāraṇāḥdhārmikānpūjayantīha na dhanāḍhyānna kāminaḥ

सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्मे रता मतिःधने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम्

suprasannā hi te devā yatte dharme ratā matiḥdhane sukhakalā kāciddharme tu paramaṃ sukham