Parva.Adhyaya 12.264

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामहधर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः

bahūnāṃ yajñatapasāmekārthānāṃ pitāmahadharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम्उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य ह

atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitamuñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe brāhmaṇasya ha

राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजःउञ्छवृत्तिरृषिः कश्चिद्यज्ञे यज्ञं समादधे

rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣvabhavaddvijaḥuñchavṛttirṛṣiḥ kaścidyajñe yajñaṃ samādadhe

श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपत्नी सुवर्चलातिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम्

śyāmākamaśanaṃ tatra sūryapatnī suvarcalātiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā svādutāṃ gatam

उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूतविहिंसयाअपि मूलफलैरिज्यो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप

upagamya vane pṛthvīṃ sarvabhūtavihiṃsayāapi mūlaphalairijyo yajñaḥ svargyaḥ paraṃtapa

तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करचारिणीयज्ञपत्नीत्वमानीता सत्येनानुविधीयतेसा तु शापपरित्रस्ता न स्वभावानुवर्तिनी

tasya bhāryā vratakṛśā śuciḥ puṣkaracāriṇīyajñapatnītvamānītā satyenānuvidhīyatesā tu śāpaparitrastā na svabhāvānuvartinī

मयूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च पर्णिनाम्अकामायाः कृतं तत्र यज्ञे होत्रानुमार्गतः

mayūrajīrṇaparṇānāṃ vastraṃ tasyāśca parṇināmakāmāyāḥ kṛtaṃ tatra yajñe hotrānumārgataḥ

शुक्रस्य पुनराजातिरपध्यानादधर्मवित्तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकःवचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वया दुष्कृतकं कृतम्

śukrasya punarājātirapadhyānādadharmavittasminvane samīpastho mṛgo'bhūtsahacārikaḥvacobhirabravītsatyaṃ tvayā duṣkṛtakaṃ kṛtam

यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतःमां भोः प्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः

yadi mantrāṅgahīno'yaṃ yajño bhavati vaikṛtaḥmāṃ bhoḥ prakṣipa hotre tvaṃ gaccha svargamatandritaḥ

ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत्निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम्

tatastu yajñe sāvitrī sākṣāttaṃ saṃnyamantrayatnimantrayantī pratyuktā na hanyāṃ sahavāsinam

एवमुक्ता निवृत्ता सा प्रविष्टा यज्ञपावकम्किं नु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम्

evamuktā nivṛttā sā praviṣṭā yajñapāvakamkiṃ nu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalam

सा तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणं पुनःसत्येन संपरिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति

sā tu baddhāñjaliṃ satyamayācaddhariṇaṃ punaḥsatyena saṃpariṣvajya saṃdiṣṭo gamyatāmiti

ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्ततसाधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गतिम्

tataḥ sa hariṇo gatvā padānyaṣṭau nyavartatasādhu hiṃsaya māṃ satya hato yāsyāmi sadgatim

पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषाविमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम्

paśya hyapsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣāvimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanām

ततः सुरुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषामृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत्

tataḥ suruciraṃ dṛṣṭvā spṛhālagnena cakṣuṣāmṛgamālokya hiṃsāyāṃ svargavāsaṃ samarthayat

स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वनेतस्य निष्कृतिमाधत्त न ह्यसौ यज्ञसंविधिः

sa tu dharmo mṛgo bhūtvā bahuvarṣoṣito vanetasya niṣkṛtimādhatta na hyasau yajñasaṃvidhiḥ

तस्य तेन तु भावेन मृगहिंसात्मनस्तदातपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया

tasya tena tu bhāvena mṛgahiṃsātmanastadātapo mahatsamucchinnaṃ tasmāddhiṃsā na yajñiyā

ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम्समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम्

tatastaṃ bhagavāndharmo yajñaṃ yājayata svayamsamādhānaṃ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā param

अहिंसा सकलो धर्मो हिंसा यज्ञेऽसमाहितासत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि यो धर्मः सत्यवादिनाम्

ahiṃsā sakalo dharmo hiṃsā yajñe'samāhitāsatyaṃ te'haṃ pravakṣyāmi yo dharmaḥ satyavādinām