Parva.Adhyaya 12.275

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

शोकाद्दुःखाच्च मृत्योश्च त्रस्यन्ति प्राणिनः सदाउभयं मे यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह

śokādduḥkhācca mṛtyośca trasyanti prāṇinaḥ sadāubhayaṃ me yathā na syāttanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanamnāradasya ca saṃvādaṃ samaṅgasya ca bhārata

नारद उवाच · nārada uvāca

उरसेव प्रणमसे बाहुभ्यां तरसीव चसंप्रहृष्टमना नित्यं विशोक इव लक्ष्यसे

uraseva praṇamase bāhubhyāṃ tarasīva casaṃprahṛṣṭamanā nityaṃ viśoka iva lakṣyase

उद्वेगं नेह ते किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षयेनित्यतृप्त इव स्वस्थो बालवच्च विचेष्टसे

udvegaṃ neha te kiṃcitsusūkṣmamapi lakṣayenityatṛpta iva svastho bālavacca viceṣṭase

समङ्ग उवाच · samaṅga uvāca

भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं सत्त्वेषु मानदतेषां तत्त्वानि जानामि ततो न विमना ह्यहम्

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sarvaṃ sattveṣu mānadateṣāṃ tattvāni jānāmi tato na vimanā hyaham

उपक्रमानहं वेद पुनरेव फलोदयान्लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना ह्यहम्

upakramānahaṃ veda punareva phalodayānloke phalāni citrāṇi tato na vimanā hyaham

अगाधाश्चाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारदअन्धा जडाश्च जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः

agādhāścāpratiṣṭhāśca gatimantaśca nāradaandhā jaḍāśca jīvanti paśyāsmānapi jīvataḥ

विहितेनैव जीवन्ति अरोगाङ्गा दिवौकसःबलवन्तोऽबलाश्चैव तद्वदस्मान्सभाजय

vihitenaiva jīvanti arogāṅgā divaukasaḥbalavanto'balāścaiva tadvadasmānsabhājaya

सहस्रिणश्च जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथाशाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः

sahasriṇaśca jīvanti jīvanti śatinastathāśākena cānye jīvanti paśyāsmānapi jīvataḥ

यदा न शोचेमहि किं नु न स्या;द्धर्मेण वा नारद कर्मणा वाकृतान्तवश्यानि यदा सुखानि; दुःखानि वा यन्न विधर्षयन्ति

yadā na śocemahi kiṃ nu na syā;ddharmeṇa vā nārada karmaṇā vākṛtāntavaśyāni yadā sukhāni; duḥkhāni vā yanna vidharṣayanti

यस्मै प्रज्ञां कथयन्ते मनुष्याः; प्रज्ञामूलो हीन्द्रियाणां प्रसादःमुह्यन्ति शोचन्ति यदेन्द्रियाणि; प्रज्ञालाभो नास्ति मूढेन्द्रियस्य

yasmai prajñāṃ kathayante manuṣyāḥ; prajñāmūlo hīndriyāṇāṃ prasādaḥmuhyanti śocanti yadendriyāṇi; prajñālābho nāsti mūḍhendriyasya

मूढस्य दर्पः स पुनर्मोह एव; मूढस्य नायं न परोऽस्ति लोकःन ह्येव दुःखानि सदा भवन्ति; सुखस्य वा नित्यशो लाभ एव

mūḍhasya darpaḥ sa punarmoha eva; mūḍhasya nāyaṃ na paro'sti lokaḥna hyeva duḥkhāni sadā bhavanti; sukhasya vā nityaśo lābha eva

भावात्मकं संपरिवर्तमानं; न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात्इष्टान्भोगान्नानुरुध्येत्सुखं वा; न चिन्तयेद्दुःखमभ्यागतं वा

bhāvātmakaṃ saṃparivartamānaṃ; na mādṛśaḥ saṃjvaraṃ jātu kuryātiṣṭānbhogānnānurudhyetsukhaṃ vā; na cintayedduḥkhamabhyāgataṃ vā

समाहितो न स्पृहयेत्परेषां; नानागतं नाभिनन्देत लाभम्न चापि हृष्येद्विपुलेऽर्थलाभे; तथार्थनाशे च न वै विषीदेत्

samāhito na spṛhayetpareṣāṃ; nānāgataṃ nābhinandeta lābhamna cāpi hṛṣyedvipule'rthalābhe; tathārthanāśe ca na vai viṣīdet

न बान्धवा न च वित्तं न कौली; न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम्दुःखात्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते; परत्र शीले न तु यान्ति शान्तिम्

na bāndhavā na ca vittaṃ na kaulī; na ca śrutaṃ na ca mantrā na vīryamduḥkhāttrātuṃ sarva evotsahante; paratra śīle na tu yānti śāntim

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य नायोगाद्विद्यते सुखम्धृतिश्च दुःखत्यागश्चाप्युभयं नः सुखोदयम्

nāsti buddhirayuktasya nāyogādvidyate sukhamdhṛtiśca duḥkhatyāgaścāpyubhayaṃ naḥ sukhodayam

प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनःउत्सेको नरकायैव तस्मात्तं संत्यजाम्यहम्

priyaṃ hi harṣajananaṃ harṣa utsekavardhanaḥutseko narakāyaiva tasmāttaṃ saṃtyajāmyaham

एताञ्शोकभयोत्सेकान्मोहनान्सुखदुःखयोःपश्यामि साक्षिवल्लोके देहस्यास्य विचेष्टनात्

etāñśokabhayotsekānmohanānsukhaduḥkhayoḥpaśyāmi sākṣivalloke dehasyāsya viceṣṭanāt

अर्थकामौ परित्यज्य विशोको विगतज्वरःतृष्णामोहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीमिमाम्

arthakāmau parityajya viśoko vigatajvaraḥtṛṣṇāmohau tu saṃtyajya carāmi pṛthivīmimām

न मृत्युतो न चाधर्मान्न लोभान्न कुतश्चनपीतामृतस्येवात्यन्तमिह चामुत्र वा भयम्

na mṛtyuto na cādharmānna lobhānna kutaścanapītāmṛtasyevātyantamiha cāmutra vā bhayam

एतद्ब्रह्मन्विजानामि महत्कृत्वा तपोऽव्ययम्तेन नारद संप्राप्तो न मां शोकः प्रबाधते

etadbrahmanvijānāmi mahatkṛtvā tapo'vyayamtena nārada saṃprāpto na māṃ śokaḥ prabādhate