Parva.Adhyaya 12.276

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनःअकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह

atattvajñasya śāstrāṇāṃ satataṃ saṃśayātmanaḥakṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम्श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते

gurupūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanamśravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्गालवस्य च संवादं देवर्षेर्नारदस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamgālavasya ca saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca

वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियम्श्रेयस्कामं जितात्मानं नारदं गालवोऽब्रवीत्

vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyamśreyaskāmaṃ jitātmānaṃ nāradaṃ gālavo'bravīt

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैस्तु पुरुषो नृषुभवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयाम्यहम्

yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaistu puruṣo nṛṣubhavatyanapagānsarvāṃstānguṇām̐llakṣayāmyaham

भवानेवंविधोऽस्माकं संशयं छेत्तुमर्हतिअमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम्

bhavānevaṃvidho'smākaṃ saṃśayaṃ chettumarhatiamūḍhaściramūḍhānāṃ lokatattvamajānatām

ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात्कार्याकार्ये विजानतःयत्कार्यं न व्यवस्यामस्तद्भवान्वक्तुमर्हति

jñāne hyevaṃ pravṛttiḥ syātkāryākārye vijānataḥyatkāryaṃ na vyavasyāmastadbhavānvaktumarhati

भगवन्नाश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनःइदं श्रेय इदं श्रेय इति नानाप्रधाविताः

bhagavannāśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥidaṃ śreya idaṃ śreya iti nānāpradhāvitāḥ

तांस्तु विप्रस्थितान्दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनःस्वशास्त्रैः परितुष्टांश्च श्रेयो नोपलभामहे

tāṃstu viprasthitāndṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥsvaśāstraiḥ parituṣṭāṃśca śreyo nopalabhāmahe

शास्त्रं यदि भवेदेकं व्यक्तं श्रेयो भवेत्तदाशास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम्

śāstraṃ yadi bhavedekaṃ vyaktaṃ śreyo bhavettadāśāstraiśca bahubhirbhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam

एतस्मात्कारणाच्छ्रेयः कलिलं प्रतिभाति माम्ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः

etasmātkāraṇācchreyaḥ kalilaṃ pratibhāti māmbravītu bhagavāṃstanme upasanno'smyadhīhi bhoḥ

नारद उवाच · nārada uvāca

आश्रमास्तात चत्वारो यथासंकल्पिताः पृथक्तान्सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव

āśramāstāta catvāro yathāsaṃkalpitāḥ pṛthaktānsarvānanupaśya tvaṃ samāśrityaiva gālava

तेषां तेषां तथा हि त्वमाश्रमाणां ततस्ततःनानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक्नयन्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम्

teṣāṃ teṣāṃ tathā hi tvamāśramāṇāṃ tatastataḥnānārūpaguṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthaknayanti caiva te samyagabhipretamasaṃśayam

ऋजु पश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम्यत्तु निःश्रेयसं सम्यक्तच्चैवासंशयात्मकम्

ṛju paśyaṃstathā samyagāśramāṇāṃ parāṃ gatimyattu niḥśreyasaṃ samyaktaccaivāsaṃśayātmakam

अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम्संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः

anugrahaṃ ca mitrāṇāmamitrāṇāṃ ca nigrahamsaṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhurmanīṣiṇaḥ

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलतासद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतदसंशयम्

nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatāsadbhiśca samudācāraḥ śreya etadasaṃśayam

मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम्वाक्चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम्

mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavamvākcaiva madhurā proktā śreya etadasaṃśayam

देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागोऽतिथिष्वपिअसंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतदसंशयम्

devatābhyaḥ pitṛbhyaśca saṃvibhāgo'tithiṣvapiasaṃtyāgaśca bhṛtyānāṃ śreya etadasaṃśayam

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम्यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं ब्रवीम्यहम्

satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaramyadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ bravīmyaham

अहंकारस्य च त्यागः प्रणयस्य च निग्रहःसंतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते

ahaṃkārasya ca tyāgaḥ praṇayasya ca nigrahaḥsaṃtoṣaścaikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate

धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव चविद्यार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम्

dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva cavidyārthānāṃ ca jijñāsā śreya etadasaṃśayam

शब्दरूपरसस्पर्शान्सह गन्धेन केवलान्नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोऽर्थी परंतप

śabdarūparasasparśānsaha gandhena kevalānnātyarthamupaseveta śreyaso'rthī paraṃtapa

नक्तंचर्या दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम्अतियोगमयोगं च श्रेयसोऽर्थी परित्यजेत्

naktaṃcaryā divāsvapnamālasyaṃ paiśunaṃ madamatiyogamayogaṃ ca śreyaso'rthī parityajet

कर्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दयास्वगुणैरेव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात्

karmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayāsvaguṇaireva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāt

निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसंभाविनो नराःदोषैरन्यान्गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात्

nirguṇāstveva bhūyiṣṭhamātmasaṃbhāvino narāḥdoṣairanyānguṇavataḥ kṣipantyātmaguṇakṣayāt

अनुच्यमानाश्च पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात्गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः

anucyamānāśca punaste manyante mahājanātguṇavattaramātmānaṃ svena mānena darpitāḥ

अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन्विपश्चिद्गुणसंपन्नः प्राप्नोत्येव महद्यशः

abruvankasyacinnindāmātmapūjāmavarṇayanvipaścidguṇasaṃpannaḥ prāpnotyeva mahadyaśaḥ

अब्रुवन्वाति सुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिःतथैवाव्याहरन्भाति विमलो भानुरम्बरे

abruvanvāti surabhirgandhaḥ sumanasāṃ śuciḥtathaivāvyāharanbhāti vimalo bhānurambare

एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधयाज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च

evamādīni cānyāni parityaktāni medhayājvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca

न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसयाअपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते

na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayāapi cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate

असन्नुच्चैरपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यतिदीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम्

asannuccairapi proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyatidīpyate tveva lokeṣu śanairapi subhāṣitam

मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहुदर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान्

mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bahudarśayatyantarātmānaṃ divā rūpamivāṃśumān

एतस्मात्कारणात्प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम्प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तमः प्रतिभाति माम्

etasmātkāraṇātprajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhāmprajñālābho hi bhūtānāmuttamaḥ pratibhāti mām

नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतःज्ञानवानपि मेधावी जडवल्लोकमाचरेत्

nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyānna cānyāyena pṛcchataḥjñānavānapi medhāvī jaḍavallokamācaret

ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषुमनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च

tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣumanuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca

चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत्न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोर्थी वै कथंचन

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavetna tatra vāsaṃ kurvīta śreyorthī vai kathaṃcana

निरारम्भोऽप्ययमिह यथालब्धोपजीवनःपुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात्

nirārambho'pyayamiha yathālabdhopajīvanaḥpuṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāt

अपामग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्शं वेदयते यथातथा पश्यामहे स्पर्शमुभयोः पापपुण्ययोः

apāmagnestathendośca sparśaṃ vedayate yathātathā paśyāmahe sparśamubhayoḥ pāpapuṇyayoḥ

अपश्यन्तोऽन्नविषयं भुञ्जते विघसाशिनःभुञ्जानं चान्नविषयान्विषयं विद्धि कर्मणाम्

apaśyanto'nnaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥbhuñjānaṃ cānnaviṣayānviṣayaṃ viddhi karmaṇām

यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम्प्रब्रूयाद्ब्रह्मणो धर्मं त्यजेत्तं देशमात्मवान्

yatrāgamayamānānāmasatkāreṇa pṛcchatāmprabrūyādbrahmaṇo dharmaṃ tyajettaṃ deśamātmavān

शिष्योपाध्यायिका वृत्तिर्यत्र स्यात्सुसमाहितायथावच्छास्त्रसंपन्ना कस्तं देशं परित्यजेत्

śiṣyopādhyāyikā vṛttiryatra syātsusamāhitāyathāvacchāstrasaṃpannā kastaṃ deśaṃ parityajet

आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर्विपश्चिताम्आत्मपूजाभिकामा वै को वसेत्तत्र पण्डितः

ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyurvipaścitāmātmapūjābhikāmā vai ko vasettatra paṇḍitaḥ

यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवःप्रदीप्तमिव शैलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत्

yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥpradīptamiva śailāntaṃ kastaṃ deśaṃ na saṃtyajet

यत्र धर्ममनाशङ्काश्चरेयुर्वीतमत्सराःचरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु

yatra dharmamanāśaṅkāścareyurvītamatsarāḥcarettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu

धर्ममर्थनिमित्तं तु चरेयुर्यत्र मानवाःन ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः

dharmamarthanimittaṃ tu careyuryatra mānavāḥna tānanuvasejjātu te hi pāpakṛto janāḥ

कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेस्पवःव्यवधावेत्ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणादिव

karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitespavaḥvyavadhāvettatastūrṇaṃ sasarpāccharaṇādiva

येन खट्वां समारूढः कर्मणानुशयी भवेत्आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मनः

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇānuśayī bhavetāditastanna kartavyamicchatā bhavamātmanaḥ

यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराःकुटुम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत्तद्राष्ट्रमात्मवान्

yatra rājā ca rājñaśca puruṣāḥ pratyanantarāḥkuṭumbināmagrabhujastyajettadrāṣṭramātmavān

श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाःयाजनाध्यापने युक्ता यत्र तद्राष्ट्रमावसेत्

śrotriyāstvagrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥyājanādhyāpane yuktā yatra tadrāṣṭramāvaset

स्वाहास्वधावषट्कारा यत्र सम्यगनुष्ठिताःअजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत्तत्राविचारयन्

svāhāsvadhāvaṣaṭkārā yatra samyaganuṣṭhitāḥajasraṃ caiva vartante vasettatrāvicārayan

अशुचीन्यत्र पश्येत ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान्त्यजेत्तद्राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम्

aśucīnyatra paśyeta brāhmaṇānvṛttikarśitāntyajettadrāṣṭramāsannamupasṛṣṭamivāmiṣam

प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताःस्वस्थचित्तो वसेत्तत्र कृतकृत्य इवात्मवान्

prīyamāṇā narā yatra prayaccheyurayācitāḥsvasthacitto vasettatra kṛtakṛtya ivātmavān

दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसुचरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु

daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraśca kṛtātmasucarettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu

उपसृष्टेष्वदान्तेषु दुराचारेष्वसाधुषुअविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद्दण्डधारणम्

upasṛṣṭeṣvadānteṣu durācāreṣvasādhuṣuavinīteṣu lubdheṣu sumahaddaṇḍadhāraṇam

यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं वै पर्युपासिताअपास्य कामान्कामेशो वसेत्तत्राविचारयन्

yatra rājā dharmanityo rājyaṃ vai paryupāsitāapāsya kāmānkāmeśo vasettatrāvicārayan

तथाशीला हि राजानः सर्वान्विषयवासिनःश्रेयसा योजयन्त्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते

tathāśīlā hi rājānaḥ sarvānviṣayavāsinaḥśreyasā yojayantyāśu śreyasi pratyupasthite

पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाहृतम्न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः संख्यातुमात्मनः

pṛcchataste mayā tāta śreya etadudāhṛtamna hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṃkhyātumātmanaḥ

एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्रणिहितात्मनःतपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति

evaṃ pravartamānasya vṛttiṃ praṇihitātmanaḥtapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati