Parva.Adhyaya 12.277

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपःनित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते

kathaṃ nu muktaḥ pṛthivīṃ caredasmadvidho nṛpaḥnityaṃ kaiśca guṇairyuktaḥ saṅgapāśādvimucyate

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanamariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate

सगर उवाच · sagara uvāca

किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुतेकथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम्

kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahmankṛtveha sukhamaśnutekathaṃ na śocenna kṣubhyedetadicchāmi veditum

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदःविबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत्

evamuktastadā tārkṣyaḥ sarvaśāstraviśāradaḥvibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sadvākyamidamabravīt

सुखं मोक्षसुखं लोके न च लोकोऽवगच्छतिप्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः

sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca loko'vagacchatiprasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ

सक्तबुद्धिरशान्तात्मा न स शक्यश्चिकित्सितुम्स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते

saktabuddhiraśāntātmā na sa śakyaścikitsitumsnehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate

स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्ममसकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता

snehajāniha te pāśānvakṣyāmi śṛṇu tānmamasakarṇakena śirasā śakyāśchettuṃ vijānatā

संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य चसमर्थाञ्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम्

saṃbhāvya putrānkālena yauvanasthānniveśya casamarthāñjīvane jñātvā muktaścara yathāsukham

भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम्ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थमनुदृश्य च

bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalāmjñātvā prajahi kāle tvaṃ parārthamanudṛśya ca

सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम्इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि

sāpatyo nirapatyo vā muktaścara yathāsukhamindriyairindriyārthāṃstvamanubhūya yathāvidhi

कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम्उपपत्त्योपलब्धेषु लाभेषु च समो भव

kṛtakautūhalasteṣu muktaścara yathāsukhamupapattyopalabdheṣu lābheṣu ca samo bhava

एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मयामोक्षार्थो विस्तरेणापि भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु

eṣa tāvatsamāsena tava saṃkīrtito mayāmokṣārtho vistareṇāpi bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu

मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराःसक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः

muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥsaktabhāvā vinaśyanti narāstatra na saṃśayaḥ

आहारसंचयाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाःअसक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः

āhārasaṃcayāścaiva tathā kīṭapipīlikāḥasaktāḥ sukhino loke saktāścaiva vināśinaḥ

स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिनाइमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति

svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhināime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tviti

स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धतेसुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति

svayamutpadyate jantuḥ svayameva vivardhatesukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayamevādhigacchati

भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम्स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा

bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgrahamsvakṛtenādhigacchanti loke nāstyakṛtaṃ purā

धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम्लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः

dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīmloke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ

स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदाको हेतुः स्वजनं पोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः

svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadāko hetuḥ svajanaṃ poṣṭuṃ rakṣituṃ vādṛḍhātmanaḥ

स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यतःकृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना

svajanaṃ hi yadā mṛtyurhantyeva tava paśyataḥkṛte'pi yatne mahati tatra boddhavyamātmanā

जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथाअसमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि

jīvantamapi caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathāasamāpte parityajya paścādapi mariṣyasi

यदा मृतश्च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचनसुखितं दुःखितं वापि ननु बोद्धव्यमात्मना

yadā mṛtaśca svajanaṃ na jñāsyasi kathaṃcanasukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi nanu boddhavyamātmanā

मृते वा त्वयि जीवे वा यदि भोक्ष्यति वै जनःस्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः

mṛte vā tvayi jīve vā yadi bhokṣyati vai janaḥsvakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitamātmanaḥ

एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितःमोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय

evaṃ vijānam̐lloke'sminkaḥ kasyetyabhiniścitaḥmokṣe niveśaya mano bhūyaścāpyupadhāraya

क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनःक्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्त्ववान्मुक्त एव सः

kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥkrodho lobhastathā mohaḥ sattvavānmukta eva saḥ

द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरःन प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः

dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥna pramādyati saṃmohātsatataṃ mukta eva saḥ

दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदाभोक्तव्यमिति यः खिन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते

divase divase nāma rātrau rātrau sadā sadābhoktavyamiti yaḥ khinno doṣabuddhiḥ sa ucyate

आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुनः पुनःयः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः

ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktameva punaḥ punaḥyaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ

संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथायस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः

saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathāyastattvato vijānāti loke'sminmukta eva saḥ

प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषुप्रासादे मञ्चकस्थानं यः पश्यति स मुच्यते

prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣuprāsāde mañcakasthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

मृत्युनाभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम्अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते

mṛtyunābhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiścopapīḍitamavṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate

यः पश्यति सुखी तुष्टो नपश्यंश्च विहन्यतेयश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः

yaḥ paśyati sukhī tuṣṭo napaśyaṃśca vihanyateyaścāpyalpena saṃtuṣṭo loke'sminmukta eva saḥ

अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यतिन च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः

agnīṣomāvidaṃ sarvamiti yaścānupaśyatina ca saṃspṛśyate bhāvairadbhutairmukta eva saḥ

पर्यङ्कशय्या भूमिश्च समाने यस्य देहिनःशालयश्च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः

paryaṅkaśayyā bhūmiśca samāne yasya dehinaḥśālayaśca kadannaṃ ca yasya syānmukta eva saḥ

क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि चआविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः

kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni caāvikaṃ carma ca samaṃ yasya syānmukta eva saḥ

पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यतितथा च वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः

pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaścānupaśyatitathā ca vartate dṛṣṭvā loke'sminmukta eva saḥ

सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौइच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः

sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayauicchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ

रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयं तथाशरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चेदं विमुच्यते

raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayaṃ tathāśarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā cedaṃ vimucyate

वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव चकुब्जभावं च जरया यः पश्यति स मुच्यते

valīpalitasaṃyogaṃ kārśyaṃ vaivarṇyameva cakubjabhāvaṃ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate

पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथाबाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते

puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathābādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान्लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते

gatānṛṣīṃstathā devānasurāṃśca tathā gatānlokādasmātparaṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशःये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते

prabhāvairanvitāstaistaiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate

अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथादुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते

arthāṃśca durlabhām̐lloke kleśāṃśca sulabhāṃstathāduḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate

अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव चपश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत्

apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇameva capaśyanbhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet

शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवःअसारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः

śāstrāllokācca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥasāramiva mānuṣyaṃ sarvathā mukta eva saḥ

एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत्गार्हस्थ्ये यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा

etacchrutvā mama vaco bhavāṃścaratu muktavatgārhasthye yadi te mokṣe kṛtā buddhiraviklavā

तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिःमोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः

tattasya vacanaṃ śrutvā samyaksa pṛthivīpatiḥmokṣajaiśca guṇairyuktaḥ pālayāmāsa ca prajāḥ