Parva.Adhyaya 12.288

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामहविद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव

satyaṃ kṣamāṃ damaṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmahavidvāṃso manujā loke kathametanmataṃ tava

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर

atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanamsādhyānāmiha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira

हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिःस वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत्

haṃso bhūtvātha sauvarṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥsa vai paryeti lokāṃstrīnatha sādhyānupāgamat

साध्या ऊचुःशकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुज्महेपृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित्

sādhyā ūcuḥśakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvāmanuyujmahepṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃśca kila mokṣavit

श्रुतोऽसि नः पण्डितो धीरवादी; साधुशब्दः पतते ते पतत्रिन्किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं; कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन्

śruto'si naḥ paṇḍito dhīravādī; sādhuśabdaḥ patate te patatrinkiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ; kasminmanaste ramate mahātman

तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि; यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम्यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धै;र्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम्

tannaḥ kāryaṃ pakṣivara praśādhi; yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭhamekamyatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhai;rvimucyate vihagendreha śīghram

हंस उवाच · haṃsa uvāca

इदं कार्यममृताशाः शृणोमि; तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिःग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वा;न्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत

idaṃ kāryamamṛtāśāḥ śṛṇomi; tapo damaḥ satyamātmābhiguptiḥgranthīnvimucya hṛdayasya sarvā;npriyāpriye svaṃ vaśamānayīta

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी; न हीनतः परमभ्याददीतययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्

nāruṃtudaḥ syānna nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ paramabhyādadītayayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानिपरस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु

vāksāyakā vadanānniṣpatanti; yairāhataḥ śocati rātryahāniparasya nāmarmasu te patanti; tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu

परश्चेदेनमतिवादबाणै;र्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यःसंरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः; स आदत्ते सुकृतं वै परस्य

paraścedenamativādabāṇai;rbhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥsaṃroṣyamāṇaḥ pratimṛṣyate yaḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya

क्षेपाभिमानादभिषङ्गव्यलीकं; निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम्अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः; स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम्

kṣepābhimānādabhiṣaṅgavyalīkaṃ; nigṛhṇāti jvalitaṃ yaśca manyumaduṣṭacetā mudito'nasūyuḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām

आक्रुश्यमानो न वदामि किंचि;त्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम्श्रेष्ठं ह्येतत्क्षममप्याहुरार्याः; सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम्

ākruśyamāno na vadāmi kiṃci;tkṣamāmyahaṃ tāḍyamānaśca nityamśreṣṭhaṃ hyetatkṣamamapyāhurāryāḥ; satyaṃ tathaivārjavamānṛśaṃsyam

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमःदमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम्

vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥdamasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam

वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं; विवित्सावेगमुदरोपस्थवेगम्एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णां;स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च

vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ; vivitsāvegamudaropasthavegametānvegānyo viṣahatyudīrṇāṃ;staṃ manye'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca

अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्ट;स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टःअमानुषान्मानुषो वै विशिष्ट;स्तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः

akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭa;stathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥamānuṣānmānuṣo vai viśiṣṭa;stathājñānājjñānavānvai pradhānaḥ

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतःआक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति

ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣataḥākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati

यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा; यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु;स्तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव

yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā; yo vā hato na pratihanti dhairyātpāpaṃ ca yo necchati tasya hantu;stasmai devāḥ spṛhayante sadaiva

पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य चविमानितो हतोऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति

pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya cavimānito hato''kruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati

सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे; न मे विवित्सा न च मेऽस्ति रोषःन चाप्यहं लिप्समानः परैमि; न चैव किंचिद्विषमेण यामि

sadāhamāryānnibhṛto'pyupāse; na me vivitsā na ca me'sti roṣaḥna cāpyahaṃ lipsamānaḥ paraimi; na caiva kiṃcidviṣameṇa yāmi

नाहं शप्तः प्रतिशपामि किंचि;द्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मिगुह्यं ब्रह्म तदिदं वो ब्रवीमि; न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित्

nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kiṃci;ddamaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmiguhyaṃ brahma tadidaṃ vo bravīmi; na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiṃcit

विमुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाःविरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति

vimucyamānaḥ pāpebhyo ghanebhya iva candramāḥvirajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati

यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय; उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातःयस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति; स वै देवान्गच्छति संयतात्मा

yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya; utsecane stambha ivābhijātaḥyasmai vācaṃ supraśastāṃ vadanti; sa vai devāngacchati saṃyatātmā

न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान्यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः

na tathā vaktumicchanti kalyāṇānpuruṣe guṇānyathaiṣāṃ vaktumicchanti nairguṇyamanuyuñjakāḥ

यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदावेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात्

yasya vāṅmanasī gupte samyakpraṇihite sadāvedāstapaśca tyāgaśca sa idaṃ sarvamāpnuyāt

आक्रोशनावमानाभ्यामबुधाद्वर्धते बुधःतस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेत्

ākrośanāvamānābhyāmabudhādvardhate budhaḥtasmānna vardhayedanyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayet

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य वै द्विजःसुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति

amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya vai dvijaḥsukhaṃ hyavamataḥ śete yo'vamantā sa naśyati

यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति; यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोतिवैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं; मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य

yatkrodhano yajate yaddadāti; yadvā tapastapyati yajjuhotivaivasvatastaddharate'sya sarvaṃ; moghaḥ śramo bhavati krodhanasya

चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाःउपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित्

catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥupasthamudaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit

सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं; धृतिं तितिक्षामभिसेवमानःस्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्परेषा;मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः

satyaṃ damaṃ hyārjavamānṛśaṃsyaṃ; dhṛtiṃ titikṣāmabhisevamānaḥsvādhyāyanityo'spṛhayanpareṣā;mekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ

सर्वानेताननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान्न पावनतमं किंचित्सत्यादध्यगमं क्वचित्

sarvānetānanucaranvatsavaccaturaḥ stanānna pāvanatamaṃ kiṃcitsatyādadhyagamaṃ kvacit

आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन्सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव

ācakṣe'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṃcaransatyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva

यादृशैः संनिवसति यादृशांश्चोपसेवतेयादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः

yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃścopasevateyādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ

यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं; तपस्विनं यदि वा स्तेनमेववासो यथा रङ्गवशं प्रयाति; तथा स तेषां वशमभ्युपैति

yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā stenamevavāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti; tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti

सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते; न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम्नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायु;रुच्चावचं विषयं यः स वेद

sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante; na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭumnenduḥ samaḥ syādasamo hi vāyu;ruccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda

अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषेतेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै

aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣetenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai

शिश्नोदरे येऽभिरताः सदैव; स्तेना नरा वाक्परुषाश्च नित्यम्अपेतदोषानिति तान्विदित्वा; दूराद्देवाः संपरिवर्जयन्ति

śiśnodare ye'bhiratāḥ sadaiva; stenā narā vākparuṣāśca nityamapetadoṣāniti tānviditvā; dūrāddevāḥ saṃparivarjayanti

न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः; सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वासत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा; धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते

na vai devā hīnasattvena toṣyāḥ; sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vāsatyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā; dharme ratāstaiḥ saha saṃbhajante

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः; सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्धर्मं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं; प्रियं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम्

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ; satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyamdharmaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ; priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham

साध्या ऊचुःकेनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशतेकेन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति

sādhyā ūcuḥkenāyamāvṛto lokaḥ kena vā na prakāśatekena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati

हंस उवाच · haṃsa uvāca

अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशतेलोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति

ajñānenāvṛto loko mātsaryānna prakāśatelobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati

साध्या ऊचुःकः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां; कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्तेकः स्विदेको बलवान्दुर्बलोऽपि; कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति

sādhyā ūcuḥkaḥ svideko ramate brāhmaṇānāṃ; kaḥ svideko bahubhirjoṣamāstekaḥ svideko balavāndurbalo'pi; kaḥ svideṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti

हंस उवाच · haṃsa uvāca

प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां; प्राज्ञ एको बहुभिर्जोषमास्तेप्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि; प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति

prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ; prājña eko bahubhirjoṣamāsteprājña eko balavāndurbalo'pi; prājña eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti

साध्या ऊचुःकिं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वमुच्यतेअसाधुत्वं च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम्

sādhyā ūcuḥkiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvamucyateasādhutvaṃ ca kiṃ teṣāṃ kimeṣāṃ mānuṣaṃ matam

हंस उवाच · haṃsa uvāca

स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यतेअसाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुषमुच्यते

svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvamucyateasādhutvaṃ parīvādo mṛtyurmānuṣamucyate

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितःक्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते

saṃvāda ityayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥkṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyamucyate