Parva.Adhyaya 12.289

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसितव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम

sāṃkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktumarhasitava sarvajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयःवदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं स्वपक्षोद्भावनाय वै

sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥvadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ svapakṣodbhāvanāya vai

अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुकर्शनवदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्मनीषिणः

anīśvaraḥ kathaṃ mucyedityevaṃ śatrukarśanavadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅmanīṣiṇaḥ

वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग्द्विजातयःविज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः

vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyagdvijātayaḥvijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ

ऊर्ध्वं स देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथाएतदाहुर्महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम्

ūrdhvaṃ sa dehātsuvyaktaṃ vimucyediti nānyathāetadāhurmahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam

स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम्शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः

svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitamśiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ

प्रत्यक्षहेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाःउभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर

pratyakṣahetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira

उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमतेअनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्

ubhe caite mate jñāne nṛpate śiṣṭasaṃmateanuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim

तुल्यं शौचं तयोर्युक्तं दया भूतेषु चानघव्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः

tulyaṃ śaucaṃ tayoryuktaṃ dayā bhūteṣu cānaghavratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र पितामहतुल्यं न दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह

yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra pitāmahatulyaṃ na darśanaṃ kasmāttanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम्योगाच्छित्त्वादितो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति तत्

rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalamyogācchittvādito doṣānpañcaitānprāpnuvanti tat

यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम्प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः

yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punarjalamprāpnuvanti tathā yogāstatpadaṃ vītakalmaṣāḥ

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाःप्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः

tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥprāpnuyurvimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ

लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताःछित्त्वा योगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम्

lobhajāni tathā rājanbandhanāni balānvitāḥchittvā yogāḥ paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalāḥ śivam

अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु तथापरेविनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते

abalāśca mṛgā rājanvāgurāsu tathāparevinaśyanti na saṃdehastadvadyogabalādṛte

बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालगता झषाःअन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा योगाः सुदुर्बलाः

balahīnāśca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥantaṃ gacchanti rājendra tathā yogāḥ sudurbalāḥ

यथा च शकुनाः सूक्ष्माः प्राप्य जालमरिंदमतत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः

yathā ca śakunāḥ sūkṣmāḥ prāpya jālamariṃdamatatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ

कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतपअबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः

karmajairbandhanairbaddhāstadvadyogāḥ paraṃtapaabalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ

अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलःआक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगोऽबलः प्रभो

alpakaśca yathā rājanvahniḥ śāmyati durbalaḥākrānta indhanaiḥ sthūlaistadvadyogo'balaḥ prabho

स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनःसमीरणयुतः कृत्स्नां दहेत्क्षिप्रं महीमपि

sa eva ca yadā rājanvahnirjātabalaḥ punaḥsamīraṇayutaḥ kṛtsnāṃ dahetkṣipraṃ mahīmapi

तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलःअन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्

tadvajjātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥantakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayejjagat

दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा ह्रियते नरःबलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः

durbalaśca yathā rājansrotasā hriyate naraḥbalahīnastathā yogo viṣayairhriyate'vaśaḥ

तदेव च यथा स्रोतो विष्टम्भयति वारणःतद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून्

tadeva ca yathā sroto viṣṭambhayati vāraṇaḥtadvadyogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayānbahūn

विशन्ति चावशाः पार्थ योगा योगबलान्विताःप्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः

viśanti cāvaśāḥ pārtha yogā yogabalānvitāḥprajāpatīnṛṣīndevānmahābhūtāni ceśvarāḥ

न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर्भीमविक्रमःईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः

na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyurbhīmavikramaḥīśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभयोगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्

ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabhayogaḥ kuryādbalaṃ prāpya taiśca sarvairmahīṃ caret

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत्संक्षिपेच्च पुनः पार्थ सूर्यस्तेजोगुणानिव

prāpnuyādviṣayāṃścaiva punaścograṃ tapaścaretsaṃkṣipecca punaḥ pārtha sūryastejoguṇāniva

बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिवविमोक्षप्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम्

balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthivavimokṣaprabhaviṣṇutvamupapannamasaṃśayam

बलानि योगे प्रोक्तानि मयैतानि विशां पतेनिदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव

balāni yoge proktāni mayaitāni viśāṃ patenidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punastava

आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति चाभिभोनिदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ

ātmanaśca samādhāne dhāraṇāṃ prati cābhibhonidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha

अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितःयुक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम्

apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥyuktaḥ samyaktathā yogī mokṣaṃ prāpnotyasaṃśayam

स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम्पुरुषो यत्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः

snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalampuruṣo yatta ārohetsopānaṃ yuktamānasaḥ

युक्त्वा तथायमात्मानं योगः पार्थिव निश्चलम्करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम्

yuktvā tathāyamātmānaṃ yogaḥ pārthiva niścalamkarotyamalamātmānaṃ bhāskaropamadarśanam

यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितःमहार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम्

yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥmahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayetpārthiva pattanam

तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्त्ववित्दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप

tadvadātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tattvavitdurgamaṃ sthānamāpnoti hitvā dehamimaṃ nṛpa

सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितःदेशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ

sārathiśca yathā yuktvā sadaśvānsusamāhitaḥdeśamiṣṭaṃ nayatyāśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha

तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितःप्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः

tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥprāpnotyāśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ

आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योऽचलःपापं हन्तेव मीनानां पदमाप्नोति सोऽजरम्

āveśyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yo'calaḥpāpaṃ hanteva mīnānāṃ padamāpnoti so'jaram

नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोःदर्शने स्पर्शने चापि घ्राणे चामितविक्रम

nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥdarśane sparśane cāpi ghrāṇe cāmitavikrama

स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितःआत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशां पते

sthāneṣveteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥātmanā sūkṣmamātmānaṃ yuṅkte samyagviśāṃ pate

स शीघ्रममलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम्उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते

sa śīghramamalaprajñaḥ karma dagdhvā śubhāśubhamuttamaṃ yogamāsthāya yadīcchati vimucyate

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारतयोगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति

āhārānkīdṛśānkṛtvā kāni jitvā ca bhāratayogī balamavāpnoti tadbhavānvaktumarhati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भक्षणेस्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात्

kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhakṣaṇesnehānāṃ varjane yukto yogī balamavāpnuyāt

भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदमएकारामो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्

bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālamariṃdamaekārāmo viśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt

पक्षान्मासानृतूंश्चित्रान्संचरंश्च गुहास्तथाअपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्

pakṣānmāsānṛtūṃścitrānsaṃcaraṃśca guhāstathāapaḥ pītvā payomiśrā yogī balamavāpnuyāt

अखण्डमपि वा मासं सततं मनुजेश्वरउपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्

akhaṇḍamapi vā māsaṃ satataṃ manujeśvaraupoṣya samyakśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt

कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव चभयं निद्रां तथा श्वासं पौरुषं विषयांस्तथा

kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣameva cabhayaṃ nidrāṃ tathā śvāsaṃ pauruṣaṃ viṣayāṃstathā

अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिवस्पर्शान्सर्वांस्तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम

aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthivasparśānsarvāṃstathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama

दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मनावीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा

dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmamātmānamātmanāvītarāgā mahāprājñā dhyānādhyayanasaṃpadā

दुर्गस्त्वेष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम्न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ

durgastveṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitāmna kaścidvrajati hyasminkṣemeṇa bharatarṣabha

यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम्श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्

yathā kaścidvanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpamśvabhravattoyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam

अभक्तमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम्पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा

abhaktamaṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruhampanthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipatedyuvā

योगमार्गं तथासाद्य यः कश्चिद्भजते द्विजःक्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः

yogamārgaṃ tathāsādya yaḥ kaścidbhajate dvijaḥkṣemeṇoparamenmārgādbahudoṣo hi sa smṛtaḥ

सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपतेधारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः

sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpatedhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyamakṛtātmabhiḥ

विपन्ना धारणास्तात नयन्ति नशुभां गतिम्नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप

vipannā dhāraṇāstāta nayanti naśubhāṃ gatimnetṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣānarṇave nṛpa

यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधिमरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति

yastu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhimaraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati

नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम्परं योगं तु यत्कृत्स्नं निश्चितं तद्द्विजातिषु

nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣvidamudāhṛtamparaṃ yogaṃ tu yatkṛtsnaṃ niścitaṃ taddvijātiṣu

परं हि तद्ब्रह्म महन्महात्म;न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम्भवं च धर्मं च षडाननं च; षड्ब्रह्मपुत्रांश्च महानुभावान्

paraṃ hi tadbrahma mahanmahātma;nbrahmāṇamīśaṃ varadaṃ ca viṣṇumbhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca; ṣaḍbrahmaputrāṃśca mahānubhāvān

तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च; सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां चसिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं; तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्

tamaśca kaṣṭaṃ sumahadrajaśca; sattvaṃ ca śuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ casiddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ; tejaśca kṛtsnaṃ sumahacca dhairyam

ताराधिपं वै विमलं सतारं; विश्वांश्च देवानुरगान्पितॄंश्चशैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा;न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च

tārādhipaṃ vai vimalaṃ satāraṃ; viśvāṃśca devānuragānpitṝṃścaśailāṃśca kṛtsnānudadhīṃśca ghorā;nnadīśca sarvāḥ savanānghanāṃśca

नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च; गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्चपरस्परं प्राप्य महान्महात्मा; विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः

nāgānnagānyakṣagaṇāndiśaśca; gandharvasaṃghānpuruṣānstriyaścaparasparaṃ prāpya mahānmahātmā; viśeta yogī nacirādvimuktaḥ

कथा च येयं नृपते प्रसक्ता; देवे महावीर्यमतौ शुभेयम्योगान्स सर्वानभिभूय मर्त्या;न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा

kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā; deve mahāvīryamatau śubheyamyogānsa sarvānabhibhūya martyā;nnārāyaṇātmā kurute mahātmā