Parva.Adhyaya 12.290

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

सम्यक्त्वयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतःयोगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा

samyaktvayāyaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥyogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā

सांख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छतेत्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते

sāṃkhye tvidānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchatetriṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणु मे त्वमिदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम्विहितं यतिभिर्बुद्धैः कपिलादिभिरीश्वरैः

śṛṇu me tvamidaṃ śuddhaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanāmvihitaṃ yatibhirbuddhaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ

यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभगुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला

yasminna vibhramāḥ keciddṛśyante manujarṣabhaguṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā

ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान्विषयान्नृपमानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा

jñānena parisaṃkhyāya sadoṣānviṣayānnṛpamānuṣāndurjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā

राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथाविषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा

rākṣasānviṣayāñjñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathāviṣayānauragāñjñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā

पितॄणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृपसुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा

pitṝṇāṃ viṣayāñjñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpasuparṇaviṣayāñjñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā

राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथाआसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च

rājarṣiviṣayāñjñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathāāsurānviṣayāñjñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca

देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान्विषयांश्च प्रजेशानां ब्रह्मणो विषयांस्तथा

devarṣiviṣayāñjñātvā yogānāmapi ceśvarānviṣayāṃśca prajeśānāṃ brahmaṇo viṣayāṃstathā

आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतःसुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर

āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥsukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara

प्राप्ते काले च यद्दुःखं पततां विषयैषिणाम्तिर्यक्च पततां दुःखं पततां नरके च यत्

prāpte kāle ca yadduḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇāmtiryakca patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat

स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारतवेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः

svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhāratavedavāde ca ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ

ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृपसांख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप

jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpasāṃkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa

सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथातमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा

sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathātamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā

षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा मनः पञ्चगुणं तथाबुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत्

ṣaḍguṇaṃ ca nabho jñātvā manaḥ pañcaguṇaṃ tathābuddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ mahat

द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुनःमार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणं तथा

dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvamekaguṇaṃ punaḥmārgaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇaṃ tathā

ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभैःप्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्

jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhaiḥprāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param

रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन चशब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेषु च

rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena caśabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca

तनुं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम्मोहं तमसि संसक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम्

tanuṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritammohaṃ tamasi saṃsaktaṃ lobhamartheṣu saṃśritam

विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम्अप्सु देवीं तथा सक्तामपस्तेजसि चाश्रिताः

viṣṇuṃ krānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathānalamapsu devīṃ tathā saktāmapastejasi cāśritāḥ

तेजो वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम्नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम्

tejo vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritamnabho mahati saṃyuktaṃ mahadbuddhau ca saṃśritam

बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि चाश्रितम्रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि

buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi cāśritamrajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani

सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथादेवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित्

saktamātmānamīśe ca deve nārāyaṇe tathādevaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit

ज्ञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैःस्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा वै देहमाश्रिते

jñātvā sattvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥsvabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā vai dehamāśrite

मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यतेद्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम्

madhyasthamekamātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyatedvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान्प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः

indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvānātmani saṃśritānprāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ

अवाक्चैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनःसप्त वातांस्तथा शेषान्सप्तधा विधिवत्पुनः

avākcaivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥsapta vātāṃstathā śeṣānsaptadhā vidhivatpunaḥ

प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्च सुबहून्वरान्सप्तर्षींश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षींश्च परंतप

prajāpatīnṛṣīṃścaiva mārgāṃśca subahūnvarānsaptarṣīṃśca bahūñjñātvā rājarṣīṃśca paraṃtapa

सुरर्षीन्महतश्चान्यान्महर्षीन्सूर्यसंनिभान्ऐश्वर्याच्च्याविताञ्ज्ञात्वा कालेन महता नृप

surarṣīnmahataścānyānmaharṣīnsūryasaṃnibhānaiśvaryāccyāvitāñjñātvā kālena mahatā nṛpa

महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिवगतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मणाम्

mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthivagatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmaṇām

वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षयेयोनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा

vaitaraṇyāṃ ca yadduḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣayeyonīṣu ca vicitrāsu saṃsārānaśubhāṃstathā

जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजनेश्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते

jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājaneśleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite

शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहेसिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ

śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahesirāśatasamākīrṇe navadvāre pure'śucau

विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृपतामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम्

vijñāyāhitamātmānaṃ yogāṃśca vividhānnṛpatāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām

सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभगर्हितं महतामर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम्

sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabhagarhitaṃ mahatāmarthe sāṃkhyānāṃ viditātmanām

उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथाताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम्

upaplavāṃstathā ghorāñśaśinastejasastathātārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam

द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं नृपअन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम्

dvaṃdvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpaanyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāmapi cāśubham

बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम्रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्त्वं समाश्रितम्

bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubhamrāge mohe ca saṃprāpte kvacitsattvaṃ samāśritam

सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितःदुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम्

sahasreṣu naraḥ kaścinmokṣabuddhiṃ samāśritaḥdurlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam

बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनःविषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः

bahumānamalabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥviṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ

गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाशुभान्वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत

gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāndṛṣṭvā tathāśubhānvāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata

ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम्गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्

brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇāmsurāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanāmgurudāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām

जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग्युधिष्ठिरसदेवकेषु लोकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः

jananīṣu ca vartante ye na samyagyudhiṣṭhirasadevakeṣu lokeṣu ye na vartanti mānavāḥ

तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम्तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय गतयः पृथक्

tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇāmtiryagyonigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthak

वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथाक्षयं संवत्सराणां च मासानां प्रक्षयं तथा

vedavādāṃstathā citrānṛtūnāṃ paryayāṃstathākṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ prakṣayaṃ tathā

पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम्क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा

pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayamkṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatastathā

वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनःक्षयं धनानां च तथा पुनर्वृद्धिं तथैव च

vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥkṣayaṃ dhanānāṃ ca tathā punarvṛddhiṃ tathaiva ca

संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतःक्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा

saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥkṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā

वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनःजरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह

varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥjarāmṛtyuṃ tathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha

देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतःदेहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय भारत

dehadoṣāṃstathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥdehaviklavatāṃ caiva samyagvijñāya bhārata

आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान्स्वदेहादुत्थितान्गन्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्

ātmadoṣāṃśca vijñāya sarvānātmani saṃśritānsvadehādutthitāngandhāṃstathā vijñāya cāśubhān

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रमएतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

kānsvagātrodbhavāndoṣānpaśyasyamitavikramaetanme saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi tattvataḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणःमार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणु तानरिसूदन

pañca doṣānprabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥmārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tānarisūdana

कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यतेएते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम्

kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyateete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām

छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात्सत्त्वसंशीलनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथाछिन्दन्ति पञ्चमं श्वासं लघ्वाहारतया नृप

chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanātsattvasaṃśīlanānnidrāmapramādādbhayaṃ tathāchindanti pañcamaṃ śvāsaṃ laghvāhāratayā nṛpa

गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपिहेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः

guṇānguṇaśatairjñātvā doṣāndoṣaśatairapihetūnhetuśataiścitraiścitrānvijñāya tattvataḥ

अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैर्वृतम्चित्तभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम्

apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇormāyāśatairvṛtamcittabhittipratīkāśaṃ nalasāramanarthakam

तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम्नाशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमभावगम्रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्विपमिवावशम्

tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibhamnāśaprāyaṃ sukhāddhīnaṃ nāśottaramabhāvagamrajastamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipamivāvaśam

सांख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतम्ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता नृप

sāṃkhyā rājanmahāprājñāstyaktvā dehaṃ prajākṛtamjñānajñeyena sāṃkhyena vyāpinā mahatā nṛpa

राजसानशुभान्गन्धांस्तामसांश्च तथाविधान्पुण्यांश्च सात्त्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान्छित्त्वाशु ज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन भारत

rājasānaśubhāngandhāṃstāmasāṃśca tathāvidhānpuṇyāṃśca sāttvikāngandhānsparśajāndehasaṃśritānchittvāśu jñānaśastreṇa tapodaṇḍena bhārata

ततो दुःखोदकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम्व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम्

tato duḥkhodakaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradamvyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam

तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युतस्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपमरिंदम

tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtarantyutasnehapaṅkaṃ jarādurgaṃ sparśadvīpamariṃdama

कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमिदं नृपहिंसाशीघ्रमहावेगं नानारसमहाकरम्

karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratamidaṃ nṛpahiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasamahākaram

नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम्शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम्

nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇamśokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam

अस्थिसंघातसंघाटं श्लेष्मफेनमरिंदमदानमुक्ताकरं भीमं शोणितह्रदविद्रुमम्

asthisaṃghātasaṃghāṭaṃ śleṣmaphenamariṃdamadānamuktākaraṃ bhīmaṃ śoṇitahradavidrumam

हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम्रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्

hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaramrodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam

पुनराजन्मलोकौघं पुत्रबान्धवपत्तनम्अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम्

punarājanmalokaughaṃ putrabāndhavapattanamahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam

वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदधिम्मोक्षदुष्प्रापविषयं वडवामुखसागरम्

vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodadhimmokṣaduṣprāpaviṣayaṃ vaḍavāmukhasāgaram

तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयोगेन भारततीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः

taranti munayaḥ siddhā jñānayogena bhāratatīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ

ततस्तान्सुकृतीन्सांख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिःपद्मतन्तुवदाविश्य प्रवहन्विषयान्नृप

tatastānsukṛtīnsāṃkhyānsūryo vahati raśmibhiḥpadmatantuvadāviśya pravahanviṣayānnṛpa

तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारतवीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान्

tatra tānpravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhāratavītarāgānyatīnsiddhānvīryayuktāṃstapodhanān

सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारतसप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम्

sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśca bhāratasaptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokāngacchati yaḥ śubhānsa tānvahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim

नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्रजो वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम्

nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatimrajo vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatim

सत्त्वं वहति शुद्धात्मन्परं नारायणं प्रभुम्प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना

sattvaṃ vahati śuddhātmanparaṃ nārāyaṇaṃ prabhumprabhurvahati śuddhātmā paramātmānamātmanā

परमात्मानमासाद्य तद्भूतायतनामलाःअमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभोपरमा सा गतिः पार्थ निर्द्वंद्वानां महात्मनाम्

paramātmānamāsādya tadbhūtāyatanāmalāḥamṛtatvāya kalpante na nivartanti cābhibhoparamā sā gatiḥ pārtha nirdvaṃdvānāṃ mahātmanām

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताःआजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वानघ

sthānamuttamamāsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥājanmamaraṇaṃ vā te smarantyuta na vānagha

यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसित्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव

yadatra tathyaṃ tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasitvadṛte mānavaṃ nānyaṃ praṣṭumarhāmi kaurava

मोक्षदोषो महानेष प्राप्य सिद्धिं गतानृषीन्यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे

mokṣadoṣo mahāneṣa prāpya siddhiṃ gatānṛṣīnyadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृपमग्नस्य हि परे ज्ञाने किं नु दुःखतरं भवेत्

pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpamagnasya hi pare jñāne kiṃ nu duḥkhataraṃ bhavet

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटःबुद्धानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभअत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्मयेरितम्

yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥbuddhānāmapi saṃmohaḥ praśne'sminbharatarṣabhaatrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅmayeritam

बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम्इन्द्रियाण्यपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनो नृपकारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः

buddhiśca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanāmindriyāṇyapi budhyante svadehaṃ dehino nṛpakāraṇānyātmanastāni sūkṣmaḥ paśyati taistu saḥ

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तुविनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tuvinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave

इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापनसूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः

indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpanasūkṣmaścarati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ

स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति चाभिभोबुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत

sa paśyati yathānyāyaṃ sparśānspṛśati cābhibhobudhyamāno yathāpūrvamakhileneha bhārata

इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधिअनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव

indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhianīśatvātpralīyante sarpā hataviṣā iva

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशःआक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣveva sarvaśaḥākramya gatayaḥ sūkṣmāścaratyātmā na saṃśayaḥ

सत्त्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्रजसश्च गुणान्पुनःगुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत

sattvasya ca guṇānkṛtsnānrajasaśca guṇānpunaḥguṇāṃśca tamasaḥ sarvānguṇānbuddheśca bhārata

गुणांश्च मनसस्तद्वन्नभसश्च गुणांस्तथागुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसश्च गुणान्पुनः

guṇāṃśca manasastadvannabhasaśca guṇāṃstathāguṇānvāyośca dharmātmaṃstejasaśca guṇānpunaḥ

अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिवांश्च गुणानपिसर्वात्मना गुणैर्व्याप्य क्षेत्रज्ञः स युधिष्ठिर

apāṃ guṇāṃstathā pārtha pārthivāṃśca guṇānapisarvātmanā guṇairvyāpya kṣetrajñaḥ sa yudhiṣṭhira

आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभेशिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं विभो

ātmā ca yāti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubheśiṣyā iva mahātmānamindriyāṇi ca taṃ vibho

प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम्परं नारायणात्मानं निर्द्वंद्वं प्रकृतेः परम्

prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchatyātmānamavyayamparaṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvaṃdvaṃ prakṛteḥ param

विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम्परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत

vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ praviṣṭastamanāmayamparamātmānamaguṇaṃ na nivartati bhārata

शिष्टं त्वत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारतआगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः

śiṣṭaṃ tvatra manastāta indriyāṇi ca bhārataāgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ

शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिनाएवं युक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा

śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthināevaṃ yuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā

सांख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम्ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते

sāṃkhyā rājanmahāprājñā gacchanti paramāṃ gatimjñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate

अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम्अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम्

atra te saṃśayo mā bhūjjñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matamakṣaraṃ dhruvamavyaktaṃ pūrvaṃ brahma sanātanam

अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम्कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः

anādimadhyanidhanaṃ nirdvaṃdvaṃ kartṛ śāśvatamkūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yadvadanti śamātmakāḥ

यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाःयच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः

yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥyacca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ

सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथागमविदो जनाःब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परतोऽच्युतम्

sarve viprāśca devāśca tathāgamavido janāḥbrahmaṇyaṃ paramaṃ devamanantaṃ parato'cyutam

प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयःसम्यग्युक्तास्तथा योगाः सांख्याश्चामितदर्शनाः

prārthayantaśca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥsamyagyuktāstathā yogāḥ sāṃkhyāścāmitadarśanāḥ

अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय सांख्यं मूर्तिरिति श्रुतिःअभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ

amūrtestasya kaunteya sāṃkhyaṃ mūrtiriti śrutiḥabhijñānāni tasyāhurmataṃ hi bharatarṣabha

द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपतेजङ्गमागमसंज्ञानि जङ्गमं तु विशिष्यते

dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpatejaṅgamāgamasaṃjñāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate

ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज;न्वेदेषु सांख्येषु तथैव योगेयच्चापि दृष्टं विविधं पुराणं; सांख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र

jñānaṃ mahadyaddhi mahatsu rāja;nvedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yogeyaccāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇaṃ; sāṃkhyāgataṃ tannikhilaṃ narendra

यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं; यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टेज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि;त्सांख्यागतं तच्च महन्महात्मन्

yaccetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ; yaccārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭejñānaṃ ca loke yadihāsti kiṃci;tsāṃkhyāgataṃ tacca mahanmahātman

शमश्च दृष्टः परमं बलं च; ज्ञानं च सूक्ष्मं च यथावदुक्तम्तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव; सांख्ये यथावद्विहितानि राजन्

śamaśca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca; jñānaṃ ca sūkṣmaṃ ca yathāvaduktamtapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva; sāṃkhye yathāvadvihitāni rājan

विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा;न्गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेनतांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः; पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः

viparyaye tasya hi pārtha devā;ngacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhenatāṃścānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ; patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ

हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं; दिवौकसो द्यामिव पार्थ सांख्याःततोऽधिकं तेऽभिरता महार्हे; सांख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे

hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ; divaukaso dyāmiva pārtha sāṃkhyāḥtato'dhikaṃ te'bhiratā mahārhe; sāṃkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe

तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं; नावाग्गतिः पापकृतां निवासःन चाबुधानामपि ते द्विजातयो; ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः

teṣāṃ na tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ; nāvāggatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥna cābudhānāmapi te dvijātayo; ye jñānametannṛpate'nuraktāḥ

सांख्यं विशालं परमं पुराणं; महार्णवं विमलमुदारकान्तम्कृत्स्नं च सांख्यं नृपते महात्मा; नारायणो धारयतेऽप्रमेयम्

sāṃkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ; mahārṇavaṃ vimalamudārakāntamkṛtsnaṃ ca sāṃkhyaṃ nṛpate mahātmā; nārāyaṇo dhārayate'prameyam

एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं; नारायणो विश्वमिदं पुराणम्स सर्गकाले च करोति सर्गं; संहारकाले च तदत्ति भूयः

etanmayoktaṃ naradeva tattvaṃ; nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇamsa sargakāle ca karoti sargaṃ; saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ