Parva.Adhyaya 12.298

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंश्रयात्जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः

dharmādharmavimuktaṃ yadvimuktaṃ sarvasaṃśrayātjanmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ

यच्छिवं नित्यमभयं नित्यं चाक्षरमव्ययम्शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति

yacchivaṃ nityamabhayaṃ nityaṃ cākṣaramavyayamśuci nityamanāyāsaṃ tadbhavānvaktumarhati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत

atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanamyājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata

याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाःपप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदां वरः

yājñavalkyamṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātirmahāyaśāḥpapraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ

कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताःकिमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्

katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥkimavyaktaṃ paraṃ brahma tasmācca paratastu kim

प्रभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव चवक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः

prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṃkhyāṃ tathaiva cavaktumarhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ

अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिःतदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम्

ajñānātparipṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥtadahaṃ śrotumicchāmi sarvametadasaṃśayam

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसियोगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषतः

śrūyatāmavanīpāla yadetadanupṛcchasiyogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṃkhyānāṃ ca viśeṣataḥ

न तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान्पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः

na tavāviditaṃ kiṃcinmāṃ tu jijñāsate bhavānpṛṣṭena cāpi vaktavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडशअथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः

aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāścāpi ṣoḍaśaatha sapta tu vyaktāni prāhuradhyātmacintakāḥ

अव्यक्तं च महांश्चैव तथाहंकार एव चपृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

avyaktaṃ ca mahāṃścaiva tathāhaṃkāra eva capṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणुश्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्

etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārānapi me śṛṇuśrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam

शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव चवाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च

śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva cavākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca

एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसुबुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल

ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasubuddhīndriyāṇyathaitāni saviśeṣāṇi maithila

मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाःत्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः

manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhuradhyātmagaticintakāḥtvaṃ caivānye ca vidvāṃsastattvabuddhiviśāradāḥ

अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिवप्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः

avyaktācca mahānātmā samutpadyati pārthivaprathamaṃ sargamityetadāhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ

महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिपद्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम्

mahataścāpyahaṃkāra utpadyati narādhipadvitīyaṃ sargamityāhuretadbuddhyātmakaṃ smṛtam

अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम्तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते

ahaṃkārācca saṃbhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakamtṛtīyaḥ sarga ityeṣa āhaṃkārika ucyate

मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिपचतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं परिचक्षते

manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipacaturthaṃ sargamityetanmānasaṃ paricakṣate

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव चपञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva capañcamaṃ sargamityāhurbhautikaṃ bhūtacintakāḥ

श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम्

śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamamsargaṃ tu ṣaṣṭhamityāhurbahucintātmakaṃ smṛtam

अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यति नराधिपसप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम्

adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyati narādhipasaptamaṃ sargamityāhuretadaindriyakaṃ smṛtam

ऊर्ध्वस्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिपअष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः

ūrdhvasrotastathā tiryagutpadyati narādhipaaṣṭamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ budhāḥ

तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिपनवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः

tiryaksrotastvadhaḥsrota utpadyati narādhipanavamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ budhāḥ

एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिपचतुर्विंशतिरुक्तानि यथाश्रुति निदर्शनात्

etāni nava sargāṇi tattvāni ca narādhipacaturviṃśatiruktāni yathāśruti nidarśanāt

अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतःमहात्मभिरनुप्रोक्तां कालसंख्यां निबोध मे

ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥmahātmabhiranuproktāṃ kālasaṃkhyāṃ nibodha me