Parva.Adhyaya 12.299

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसंख्यां निबोध मेपञ्च कल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते

avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṃkhyāṃ nibodha mepañca kalpasahasrāṇi dviguṇānyaharucyate

रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिपसृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम्

rātriretāvatī cāsya pratibuddho narādhipasṛjatyoṣadhimevāgre jīvanaṃ sarvadehinām

ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम्सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम

tato brahmāṇamasṛjaddhairaṇyāṇḍasamudbhavamsā mūrtiḥ sarvabhūtānāmityevamanuśuśruma

संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिःसंदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः

saṃvatsaramuṣitvāṇḍe niṣkramya ca mahāmuniḥsaṃdadhe'rdhaṃ mahīṃ kṛtsnāṃ divamardhaṃ prajāpatiḥ

द्यावापृथिव्योरित्येष राजन्वेदेषु पठ्यतेतयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः

dyāvāpṛthivyorityeṣa rājanvedeṣu paṭhyatetayoḥ śakalayormadhyamākāśamakarotprabhuḥ

एतस्यापि च संख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैःदश कल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यतेरात्रिमेतावतीं चास्य प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः

etasyāpi ca saṃkhyānaṃ vedavedāṅgapāragaiḥdaśa kalpasahasrāṇi pādonānyaharucyaterātrimetāvatīṃ cāsya prāhuradhyātmacintakāḥ

सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथाचतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिःते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्ते राजसत्तम

sṛjatyahaṃkāramṛṣirbhūtaṃ divyātmakaṃ tathācaturaścāparānputrāndehātpūrvaṃ mahānṛṣiḥte vai pitṛbhyaḥ pitaraḥ śrūyante rājasattama

देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताःचराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम

devāḥ pitṝṇāṃ ca sutā devairlokāḥ samāvṛtāḥcarācarā naraśreṣṭha ityevamanuśuśruma

परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधापृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

parameṣṭhī tvahaṃkāro'sṛjadbhūtāni pañcadhāpṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमिह कुर्वतःपञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते

etasyāpi niśāmāhustṛtīyamiha kurvataḥpañca kalpasahasrāṇi tāvadevāharucyate

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमःएते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसुयैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasuyairāviṣṭāni bhūtāni ahanyahani pārthiva

अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्य हिते रताःअन्योन्यमभिमन्यन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा

anyonyaṃ spṛhayantyete anyonyasya hite ratāḥanyonyamabhimanyante anyonyaspardhinastathā

ते वध्यमाना अन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाःइहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः

te vadhyamānā anyonyaṃ guṇairhāribhiravyayāḥihaiva parivartante tiryagyonipraveśinaḥ

त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यतेरात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप

trīṇi kalpasahasrāṇi eteṣāmaharucyaterātriretāvatī caiva manasaśca narādhipa

मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैःन चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति

manaścarati rājendra caritaṃ sarvamindriyaiḥna cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati

चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषामनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यतितथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते

cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣāmanasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyatitathendriyāṇi sarvāṇi paśyantītyabhicakṣate

मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत्न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत्एवं मनःप्रधानानि इन्द्रियाणि विभावयेत्

manasyuparate rājannindriyoparamo bhavetna cendriyavyuparame manasyuparamo bhavetevaṃ manaḥpradhānāni indriyāṇi vibhāvayet

इन्द्रियाणां हि सर्वेषामीश्वरं मन उच्यतेएतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशाः

indriyāṇāṃ hi sarveṣāmīśvaraṃ mana ucyateetadviśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśāḥ