Parva.Adhyaya 12.301

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनःगन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम्

pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥgantavyamadhibhūtaṃ ca viṣṇustatrādhidaivatam

पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनःविसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम्

pāyuradhyātmamityāhuryathātattvārthadarśinaḥvisargamadhibhūtaṃ ca mitrastatrādhidaivatam

उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगनिदर्शनम्अधिभूतं तथानन्दो दैवतं च प्रजापतिः

upastho'dhyātmamityāhuryathāyoganidarśanamadhibhūtaṃ tathānando daivataṃ ca prajāpatiḥ

हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासांख्यनिदर्शनम्कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम्

hastāvadhyātmamityāhuryathāsāṃkhyanidarśanamkartavyamadhibhūtaṃ tu indrastatrādhidaivatam

वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम्

vāgadhyātmamiti prāhuryathāśrutinidarśanamvaktavyamadhibhūtaṃ tu vahnistatrādhidaivatam

चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यस्तत्राधिदैवतम्

cakṣuradhyātmamityāhuryathāśrutinidarśanamrūpamatrādhibhūtaṃ tu sūryastatrādhidaivatam

श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशस्तत्राधिदैवतम्

śrotramadhyātmamityāhuryathāśrutinidarśanamśabdastatrādhibhūtaṃ tu diśastatrādhidaivatam

जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वनिदर्शनम्रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम्

jihvāmadhyātmamityāhuryathātattvanidarśanamrasa evādhibhūtaṃ tu āpastatrādhidaivatam

घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम्

ghrāṇamadhyātmamityāhuryathāśrutinidarśanamgandha evādhibhūtaṃ tu pṛthivī cādhidaivatam

त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाःस्पर्श एवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम्

tvagadhyātmamiti prāhustattvabuddhiviśāradāḥsparśa evādhibhūtaṃ tu pavanaścādhidaivatam

मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम्

mano'dhyātmamiti prāhuryathāśrutinidarśanammantavyamadhibhūtaṃ tu candramāścādhidaivatam

अहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शनम्अभिमानोऽधिभूतं तु भवस्तत्राधिदैवतम्

ahaṃkārikamadhyātmamāhustattvanidarśanamabhimāno'dhibhūtaṃ tu bhavastatrādhidaivatam

बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावेदनिदर्शनम्बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञोऽत्राधिदैवतम्

buddhiradhyātmamityāhuryathāvedanidarśanamboddhavyamadhibhūtaṃ tu kṣetrajño'trādhidaivatam

एषा ते व्यक्ततो राजन्विभूतिरनुवर्णिताआदौ मध्ये तथा चान्ते यथातत्त्वेन तत्त्ववित्

eṣā te vyaktato rājanvibhūtiranuvarṇitāādau madhye tathā cānte yathātattvena tattvavit

प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्ययाक्रीडार्थं तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः

prakṛtirguṇānvikurute svacchandenātmakāmyayākrīḍārthaṃ tu mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ

यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वतेप्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून्

yathā dīpasahasrāṇi dīpānmartyāḥ prakurvateprakṛtistathā vikurute puruṣasya guṇānbahūn

सत्त्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाश्यमेव चसुखं शुद्धित्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता

sattvamānanda udrekaḥ prītiḥ prākāśyameva casukhaṃ śuddhitvamārogyaṃ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā

अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसतासमता सत्यमानृण्यं मार्दवं ह्रीरचापलम्

akārpaṇyamasaṃrambhaḥ kṣamā dhṛtirahiṃsatāsamatā satyamānṛṇyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam

शौचमार्जवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमःइष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थनम्

śaucamārjavamācāramalaulyaṃ hṛdyasaṃbhramaḥiṣṭāniṣṭaviyogānāṃ kṛtānāmavikatthanam

दानेन चानुग्रहणमस्पृहार्थे परार्थतासर्वभूतदया चैव सत्त्वस्यैते गुणाः स्मृताः

dānena cānugrahaṇamaspṛhārthe parārthatāsarvabhūtadayā caiva sattvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ

रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहेअत्याशित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्

rajoguṇānāṃ saṃghāto rūpamaiśvaryavigraheatyāśitvamakāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam

परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम्अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम्

parāpavādeṣu ratirvivādānāṃ ca sevanamahaṃkārastvasatkāraścintā vairopasevanam

परितापोऽपहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथाभेदः परुषता चैव कामक्रोधौ मदस्तथादर्पो द्वेषोऽतिवादश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः

paritāpo'paharaṇaṃ hrīnāśo'nārjavaṃ tathābhedaḥ paruṣatā caiva kāmakrodhau madastathādarpo dveṣo'tivādaśca ete proktā rajoguṇāḥ

तामसानां तु संघातं प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम्मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम्

tāmasānāṃ tu saṃghātaṃ pravakṣyāmyupadhāryatāmmoho'prakāśastāmisramandhatāmisrasaṃjñitam

मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यतेतमसो लक्षणानीह भक्षाणामभिरोचनम्

maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyatetamaso lakṣaṇānīha bhakṣāṇāmabhirocanam

भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्ततागन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च

bhojanānāmaparyāptistathā peyeṣvatṛptatāgandhavāso vihāreṣu śayaneṣvāsaneṣu ca

दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिःनृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानताद्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः

divāsvapne vivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥnṛtyavāditragītānāmajñānācchraddadhānatādveṣo dharmaviśeṣāṇāmete vai tāmasā guṇāḥ