पर्व.अध्याय 12.304

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

सांख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मेयथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम

sāṃkhyajñānaṃ mayā proktaṃ yogajñānaṃ nibodha meyathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvena nṛpasattama

नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम्तावुभावेकचर्यौ तु उभावनिधनौ स्मृतौ

nāsti sāṃkhyasamaṃ jñānaṃ nāsti yogasamaṃ balamtāvubhāvekacaryau tu ubhāvanidhanau smṛtau

पृथक्पृथक्तु पश्यन्ति येऽल्पबुद्धिरता नराःवयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात्

pṛthakpṛthaktu paśyanti ye'lpabuddhiratā narāḥvayaṃ tu rājanpaśyāma ekameva tu niścayāt

यदेव योगाः पश्यन्ति तत्सांख्यैरपि दृश्यतेएकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्

yadeva yogāḥ paśyanti tatsāṃkhyairapi dṛśyateekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit

रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगान्परंतपतेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश

rudrapradhānānaparānviddhi yogānparaṃtapatenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa

यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन वैयोगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ

yāvaddhi pralayastāta sūkṣmeṇāṣṭaguṇena vaiyogena lokānvicaransukhaṃ saṃnyasya cānagha

वेदेषु चाष्टगुणितं योगमाहुर्मनीषिणःसूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम

vedeṣu cāṣṭaguṇitaṃ yogamāhurmanīṣiṇaḥsūkṣmamaṣṭaguṇaṃ prāhurnetaraṃ nṛpasattama

द्विगुणं योगकृत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम्सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम्

dviguṇaṃ yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ prāhuruttamamsaguṇaṃ nirguṇaṃ caiva yathāśāstranidarśanam

धारणा चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिवप्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारणं मनः

dhāraṇā caiva manasaḥ prāṇāyāmaśca pārthivaprāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhāraṇaṃ manaḥ

यत्र दृश्येत मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तमवाताधिक्यं भवत्येव तस्माद्धि न समाचरेत्

yatra dṛśyeta muñcanvai prāṇānmaithilasattamavātādhikyaṃ bhavatyeva tasmāddhi na samācaret

निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताःमध्ये सुप्त्वा परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः

niśāyāḥ prathame yāme codanā dvādaśa smṛtāḥmadhye suptvā pare yāme dvādaśaiva tu codanāḥ

तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिनाआत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः

tadevamupaśāntena dāntenaikāntaśīlināātmārāmeṇa buddhena yoktavyo''tmā na saṃśayaḥ

पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधाशब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं तथैव च

pañcānāmindriyāṇāṃ tu doṣānākṣipya pañcadhāśabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca

प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिलइन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह

pratibhāmapavargaṃ ca pratisaṃhṛtya maithilaindriyagrāmamakhilaṃ manasyabhiniveśya ha

मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिपअहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि

manastathaivāhaṃkāre pratiṣṭhāpya narādhipaahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca prakṛtāvapi

एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायेत केवलम्विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम्

evaṃ hi parisaṃkhyāya tato dhyāyeta kevalamvirajaskamalaṃ nityamanantaṃ śuddhamavraṇam

तस्थुषं पुरुषं सत्त्वमभेद्यमजरामरम्शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाव्ययम्

tasthuṣaṃ puruṣaṃ sattvamabhedyamajarāmaramśāśvataṃ cāvyayaṃ caiva īśānaṃ brahma cāvyayam

युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारयेत्लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्

yuktasya tu mahārāja lakṣaṇānyupadhārayetlakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet

निवाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहसमन्वितःनिश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिणः

nivāte tu yathā dīpo jvaletsnehasamanvitaḥniścalordhvaśikhastadvadyuktamāhurmanīṣiṇaḥ

पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतःनालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम्

pāṣāṇa iva meghotthairyathā bindubhirāhataḥnālaṃ cālayituṃ śakyastathā yuktasya lakṣaṇam

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विविधैर्गीतवादितैःक्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम्

śaṅkhadundubhinirghoṣairvividhairgītavāditaiḥkriyamāṇairna kampeta yuktasyaitannidarśanam

तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषःसोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिपाणिभिः

tailapātraṃ yathā pūrṇaṃ karābhyāṃ gṛhya pūruṣaḥsopānamāruhedbhītastarjyamāno'sipāṇibhiḥ

संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत्तथैवोत्तरमाणस्य एकाग्रमनसस्तथा

saṃyatātmā bhayātteṣāṃ na pātrādbindumutsṛjettathaivottaramāṇasya ekāgramanasastathā

स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात्तथैव चएवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपधारयेत्

sthiratvādindriyāṇāṃ tu niścalatvāttathaiva caevaṃ yuktasya tu munerlakṣaṇānyupadhārayet

स युक्तः पश्यति ब्रह्म यत्तत्परममव्ययम्महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्वलनसंनिभम्

sa yuktaḥ paśyati brahma yattatparamamavyayammahatastamaso madhye sthitaṃ jvalanasaṃnibham

एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम्कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी

etena kevalaṃ yāti tyaktvā dehamasākṣikamkālena mahatā rājañśrutireṣā sanātanī

एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम्विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः

etaddhi yogaṃ yogānāṃ kimanyadyogalakṣaṇamvijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ