Parva.Adhyaya 12.306

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिपपरं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप

avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipaparaṃ guhyamimaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa

यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन हमयादित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप

yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena hamayādityādavāptāni yajūṃṣi mithilādhipa

महता तपसा देवस्तपिष्ठः सेवितो मयाप्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ

mahatā tapasā devastapiṣṭhaḥ sevito mayāprītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadānagha

वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम्तत्ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः

varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yadiṣṭaṃ te sudurlabhamtatte dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ

ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतां वरःयजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम्

tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃ varaḥyajūṃṣi nopayuktāni kṣipramicchāmi veditum

ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विजसरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति

tato māṃ bhagavānāha vitariṣyāmi te dvijasarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati

ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरुविवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती

tato māmāha bhagavānāsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuruvivṛtaṃ ca tato me''syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī

ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदानघअविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः

tato vidahyamāno'haṃ praviṣṭo'mbhastadānaghaavijñānādamarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ

ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविःमुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यसि

tato vidahyamānaṃ māmuvāca bhagavānraviḥmuhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyasi

शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करःप्रतिष्ठास्यति ते वेदः सोत्तरः सखिलो द्विज

śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavānāha bhāskaraḥpratiṣṭhāsyati te vedaḥ sottaraḥ sakhilo dvija

कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभतस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति

kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabhatasyānte cāpunarbhāve buddhistava bhaviṣyati

प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्सांख्ययोगेप्सितं पदम्एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत

prāpsyase ca yadiṣṭaṃ tatsāṃkhyayogepsitaṃ padametāvaduktvā bhagavānastamevābhyavartata

ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौगृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम्

tato'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasaugṛhamāgatya saṃhṛṣṭo'cintayaṃ vai sarasvatīm

ततः प्रवृत्तातिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिताओंकारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती

tataḥ pravṛttātiśubhā svaravyañjanabhūṣitāoṃkāramāditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī

ततोऽहमर्घ्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम्तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायणः

tato'hamarghyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayamtapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ

ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम्चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह

tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgrahamcakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha

कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम्विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः

kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatamuttamamvipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ

ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिःव्याप्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः

tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥvyāpto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ

मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवानहम्स्ववेददक्षिणायाथ विमर्दे मातुलेन ह

miṣato devalasyāpi tato'rdhaṃ hṛtavānahamsvavedadakṣiṇāyātha vimarde mātulena ha

सुमन्तुनाथ पैलेन तथा जैमिनिना च वैपित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः

sumantunātha pailena tathā jaimininā ca vaipitrā te munibhiścaiva tato'hamanumānitaḥ

दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयानघतथैव लोमहर्षाच्च पुराणमवधारितम्

daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayānaghatathaiva lomaharṣācca purāṇamavadhāritam

बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम्सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप

bījametatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīmsūryasya cānubhāvena pravṛtto'haṃ narādhipa

कर्तुं शतपथं वेदमपूर्वं कारितं च मेयथाभिलषितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम्

kartuṃ śatapathaṃ vedamapūrvaṃ kāritaṃ ca meyathābhilaṣitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam

शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम्सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः

śiṣyāṇāmakhilaṃ kṛtsnamanujñātaṃ sasaṃgrahamsarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ

शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिताःप्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचिन्तयम्

śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradarśitāḥpratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tadanucintayam

किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किं च वेद्यमनुत्तमम्चिन्तये तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत

kimatra brahmaṇyamṛtaṃ kiṃ ca vedyamanuttamamcintaye tatra cāgatya gandharvo māmapṛcchata

विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदःचतुर्विंशतिकान्प्रश्नान्पृष्ट्वा वेदस्य पार्थिवपञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तथा

viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥcaturviṃśatikānpraśnānpṛṣṭvā vedasya pārthivapañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tathā

विश्वाविश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणमेव चज्ञानं ज्ञेयं तथाज्ञो ज्ञः कस्तपा अतपास्तथासूर्यादः सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च

viśvāviśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇameva cajñānaṃ jñeyaṃ tathājño jñaḥ kastapā atapāstathāsūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca

वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव चअपूर्वमक्षयं क्षय्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम्

vedyāvedyaṃ tathā rājannacalaṃ calameva caapūrvamakṣayaṃ kṣayyametatpraśnamanuttamam

अथोक्तश्च मया राजन्राजा गन्धर्वसत्तमःपृष्टवाननुपूर्वेण प्रश्नमुत्तममर्थवत्

athoktaśca mayā rājanrājā gandharvasattamaḥpṛṣṭavānanupūrveṇa praśnamuttamamarthavat

मुहूर्तं मृष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तयेबाढमित्येव कृत्वा स तूष्णीं गन्धर्व आस्थितः

muhūrtaṃ mṛṣyatāṃ tāvadyāvadenaṃ vicintayebāḍhamityeva kṛtvā sa tūṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ

ततोऽन्वचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम्मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतमिवोद्धृतम्

tato'nvacintayamahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīmmanasā sa ca me praśno dadhno ghṛtamivoddhṛtam

तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिवमथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम्

tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthivamathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām

चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा सांपरायिकीउदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशेऽधि धिष्ठिता

caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṃparāyikīudīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśe'dhi dhiṣṭhitā

अथोक्तस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदाश्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं संपृष्टवानिह

athoktastu mayā rājanrājā viśvāvasustadāśrūyatāṃ yadbhavānasmānpraśnaṃ saṃpṛṣṭavāniha

विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसिविश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्यभयंकरम्

viśvāviśveti yadidaṃ gandharvendrānupṛcchasiviśvāvyaktaṃ paraṃ vidyādbhūtabhavyabhayaṃkaram

त्रिगुणं गुणकर्तृत्वादविश्वो निष्कलस्तथाअश्वस्तथैव मिथुनमेवमेवानुदृश्यते

triguṇaṃ guṇakartṛtvādaviśvo niṣkalastathāaśvastathaiva mithunamevamevānudṛśyate

अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम्तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा

avyaktaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇamtathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā

ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं निष्कलमेव चअज्ञश्च ज्ञश्च पुरुषस्तस्मान्निष्कल उच्यते

jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhurjñeyaṃ niṣkalameva caajñaśca jñaśca puruṣastasmānniṣkala ucyate

कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोऽसौ पुरुष उच्यतेतपाः प्रकृतिरित्याहुरतपा निष्कलः स्मृतः

kastapā atapāḥ proktaḥ ko'sau puruṣa ucyatetapāḥ prakṛtirityāhuratapā niṣkalaḥ smṛtaḥ

तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यतेचलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु

tathaivāvedyamavyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyatecalācalamiti proktaṃ tvayā tadapi me śṛṇu

चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोःअक्षेपसर्गयोःकर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः

calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥakṣepasargayoḥkartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

अजावुभावप्रजौ च अक्षयौ चाप्युभावपिअजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः

ajāvubhāvaprajau ca akṣayau cāpyubhāvapiajau nityāvubhau prāhuradhyātmagatiniścayāḥ

अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम्अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते

akṣayatvātprajanane ajamatrāhuravyayamakṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate

गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाःएषा तेऽऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी

guṇakṣayatvātprakṛtiḥ kartṛtvādakṣayaṃ budhāḥeṣā te''nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī

विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणिएकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः

vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇiekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ

जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताःवेदार्थं ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम

jāyante ca mriyante ca yasminnete yataścyutāḥvedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama

साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयतेवेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः

sāṅgopāṅgānapi yadi pañca vedānadhīyatevedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ

यो घृतार्थी खरीक्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तमविष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं नापि वा घृतम्

yo ghṛtārthī kharīkṣīraṃ mathedgandharvasattamaviṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇḍaṃ nāpi vā ghṛtam

तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दतिस केवलं मूढमतिर्ज्ञानभारवहः स्मृतः

tathā vedyamavedyaṃ ca vedavidyo na vindatisa kevalaṃ mūḍhamatirjñānabhāravahaḥ smṛtaḥ

द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मनायथास्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः

draṣṭavyau nityamevaitau tatpareṇāntarātmanāyathāsya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ

अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम्परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः

ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīmimāmparityajya kṣayamiha akṣayaṃ dharmamāsthitaḥ

यदा तु पश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यपतदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति

yadā tu paśyate'tyantamahanyahani kāśyapatadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati

अन्यश्च शश्वदव्यक्तस्तथान्यः पञ्चविंशकःतस्य द्वावनुपश्येत तमेकमिति साधवः

anyaśca śaśvadavyaktastathānyaḥ pañcaviṃśakaḥtasya dvāvanupaśyeta tamekamiti sādhavaḥ

तेनैतन्नाभिजानन्ति पञ्चविंशकमच्युतम्जन्ममृत्युभयाद्योगाः सांख्याश्च परमैषिणः

tenaitannābhijānanti pañcaviṃśakamacyutamjanmamṛtyubhayādyogāḥ sāṃkhyāśca paramaiṣiṇaḥ

विश्वावसुरुवाचपञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तमतथा तन्न तथा वेति तद्भवान्वक्तुमर्हति

viśvāvasuruvācapañcaviṃśaṃ yadetatte proktaṃ brāhmaṇasattamatathā tanna tathā veti tadbhavānvaktumarhati

जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य च मे श्रुतम्पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः

jaigīṣavyasyāsitasya devalasya ca me śrutamparāśarasya viprarṣervārṣagaṇyasya dhīmataḥ

भिक्षोः पञ्चशिखस्याथ कपिलस्य शुकस्य चगौतमस्यार्ष्टिषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः

bhikṣoḥ pañcaśikhasyātha kapilasya śukasya cagautamasyārṣṭiṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ

नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतःसनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः

nāradasyāsureścaiva pulastyasya ca dhīmataḥsanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ

कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम्तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः

kaśyapasya pituścaiva pūrvameva mayā śrutamtadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ

दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैत्येभ्यश्च ततस्ततःप्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत

daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daityebhyaśca tatastataḥprāptametanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta

तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मणभवान्प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान्

tasmāttadvai bhavadbuddhyā śrotumicchāmi brāhmaṇabhavānprabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān

न तवाविदितं किंचिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतःकथ्यते देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण

na tavāviditaṃ kiṃcidbhavāñśrutinidhiḥ smṛtaḥkathyate devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa

ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयःपतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषते

brahmalokagatāścaiva kathayanti maharṣayaḥpatiśca tapatāṃ śaśvadādityastava bhāṣate

सांख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव चतथैव योगज्ञानं च याज्ञवल्क्य विशेषतः

sāṃkhyajñānaṃ tvayā brahmannavāptaṃ kṛtsnameva catathaiva yogajñānaṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ

निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम्श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा

niḥsaṃdigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaramśrotumicchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तमजिज्ञाससि च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम्

kṛtsnadhāriṇameva tvāṃ manye gandharvasattamajijñāsasi ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam

अबुध्यमानां प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकःन तु बुध्यति गन्धर्व प्रकृतिः पञ्चविंशकम्

abudhyamānāṃ prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥna tu budhyati gandharva prakṛtiḥ pañcaviṃśakam

अनेनाप्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तम्सांख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथाश्रुतिनिदर्शनात्

anenāpratibodhena pradhānaṃ pravadanti tamsāṃkhyayogāśca tattvajñā yathāśrutinidarśanāt

पश्यंस्तथैवापश्यंश्च पश्यत्यन्यस्तथानघषड्विंशः पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च पश्यतिन तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति

paśyaṃstathaivāpaśyaṃśca paśyatyanyastathānaghaṣaḍviṃśaḥ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyatina tu paśyati paśyaṃstu yaścainamanupaśyati

पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परमो ममन चतुर्विंशकोऽग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः

pañcaviṃśo'bhimanyeta nānyo'sti paramo mamana caturviṃśako'grāhyo manujairjñānadarśibhiḥ

मत्स्येवोदकमन्वेति प्रवर्तति प्रवर्तनात्यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यतेसस्नेहः सहवासाच्च साभिमानश्च नित्यशः

matsyevodakamanveti pravartati pravartanātyathaiva budhyate matsyastathaiṣo'pyanubudhyatesasnehaḥ sahavāsācca sābhimānaśca nityaśaḥ

स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यतेउन्मज्जति हि कालस्य ममत्वेनाभिसंवृतः

sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyateunmajjati hi kālasya mamatvenābhisaṃvṛtaḥ

यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्विजःतदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति

yadā tu manyate'nyo'hamanya eṣa iti dvijaḥtadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati

अन्यश्च राजन्नवरस्तथान्यः पञ्चविंशकःतत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः

anyaśca rājannavarastathānyaḥ pañcaviṃśakaḥtatsthatvādanupaśyanti eka eveti sādhavaḥ

तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम्जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः सांख्याश्च काश्यपषड्विंशमनुपश्यन्ति शुचयस्तत्परायणाः

tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutamjanmamṛtyubhayādbhītā yogāḥ sāṃkhyāśca kāśyapaṣaḍviṃśamanupaśyanti śucayastatparāyaṇāḥ

यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यतितदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति

yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyatitadā sa sarvavidvidvānna punarjanma vindati

एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघबुद्धश्चोक्तो यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात्

evamapratibuddhaśca budhyamānaśca te'naghabuddhaścokto yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt

पश्यापश्यं योऽनुपश्येत्क्षेमं तत्त्वं च काश्यपकेवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशात्परं च यत्

paśyāpaśyaṃ yo'nupaśyetkṣemaṃ tattvaṃ ca kāśyapakevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśātparaṃ ca yat

विश्वावसुरुवाचतथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया भोः; सम्यक्क्षेम्यं देवताद्यं यथावत्स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं; बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ते

viśvāvasuruvācatathyaṃ śubhaṃ caitaduktaṃ tvayā bhoḥ; samyakkṣemyaṃ devatādyaṃ yathāvatsvastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ; buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namaste

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

एवमुक्त्वा संप्रयातो दिवं स; विभ्राजन्वै श्रीमता दर्शनेनतुष्टश्च तुष्ट्या परयाभिनन्द्य; प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा

evamuktvā saṃprayāto divaṃ sa; vibhrājanvai śrīmatā darśanenatuṣṭaśca tuṣṭyā parayābhinandya; pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā

ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च; ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्रतत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै; सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै

brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca; ye cādhastātsaṃvasante narendratatraiva taddarśanaṃ darśayanvai; samyakkṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai

सांख्याः सर्वे सांख्यधर्मे रताश्च; तद्वद्योगा योगधर्मे रताश्चये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्या;स्तेषामेतद्दर्शनं ज्ञानदृष्टम्

sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāśca; tadvadyogā yogadharme ratāścaye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyā;steṣāmetaddarśanaṃ jñānadṛṣṭam

ज्ञानान्मोक्षो जायते पूरुषाणां; नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्रतस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्वेषितव्यं; येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः

jñānānmokṣo jāyate pūruṣāṇāṃ; nāstyajñānādevamāhurnarendratasmājjñānaṃ tattvato'nveṣitavyaṃ; yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ

प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा; वैश्याच्छूद्रादपि नीचादभीक्ष्णम्श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं; न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम्

prāpya jñānaṃ brāhmaṇātkṣatriyādvā; vaiśyācchūdrādapi nīcādabhīkṣṇamśraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ; na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām

सर्वे वर्णा ब्राह्मणा ब्रह्मजाश्च; सर्वे नित्यं व्याहरन्ते च ब्रह्मतत्त्वं शास्त्रं ब्रह्मबुद्ध्या ब्रवीमि; सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम्

sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāśca; sarve nityaṃ vyāharante ca brahmatattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi; sarvaṃ viśvaṃ brahma caitatsamastam

ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः संप्रसूता; बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः संप्रसूताःनाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः; सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः

brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṃprasūtā; bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥnābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ; sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ

अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते; तां तां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम्तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते; घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम्

ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante; tāṃ tāṃ rājaṃste yathā yāntyabhāvamtathā varṇā jñānahīnāḥ patante; ghorādajñānātprākṛtaṃ yonijālam

तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं; सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया तेतस्थौ ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो य;स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्द्विजेन्द्राः

tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ; sarvatrasthaṃ caitaduktaṃ mayā tetasthau brahmā tasthivāṃścāparo ya;stasmai nityaṃ mokṣamāhurdvijendrāḥ

यत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं; याथातथ्यं तद्विशोको भवस्वराजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं; सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति तेऽस्त्वत्र नित्यम्

yatte pṛṣṭaṃ tanmayā copadiṣṭaṃ; yāthātathyaṃ tadviśoko bhavasvarājangacchasvaitadarthasya pāraṃ; samyakproktaṃ svasti te'stvatra nityam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

स एवमनुशास्तस्तु याज्ञवल्क्येन धीमताप्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा

sa evamanuśāstastu yājñavalkyena dhīmatāprītimānabhavadrājā mithilādhipatistadā

गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणेदैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित्

gate munivare tasminkṛte cāpi pradakṣiṇedaivarātirnarapatirāsīnastatra mokṣavit

गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव चरत्नाञ्जलिमथैकं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा

gokoṭiṃ sparśayāmāsa hiraṇyasya tathaiva caratnāñjalimathaikaṃ ca brāhmaṇebhyo dadau tadā

विदेहराज्यं च तथा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वैयतिधर्ममुपासंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः

videharājyaṃ ca tathā pratiṣṭhāpya sutasya vaiyatidharmamupāsaṃścāpyavasanmithilādhipaḥ

सांख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशःधर्माधर्मौ च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन्

sāṃkhyajñānamadhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥdharmādharmau ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan

अनन्तमिति कृत्वा स नित्यं केवलमेव चधर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च

anantamiti kṛtvā sa nityaṃ kevalameva cadharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca

जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत्ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप

janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tadacintayatbrahmāvyaktasya karmedamiti nityaṃ narādhipa

पश्यन्ति योगाः सांख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाःइष्टानिष्टवियुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम्नित्यं तमाहुर्विद्वांसः शुचिस्तस्माच्छुचिर्भव

paśyanti yogāḥ sāṃkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥiṣṭāniṣṭaviyuktaṃ hi tasthau brahma parātparamnityaṃ tamāhurvidvāṃsaḥ śucistasmācchucirbhava

दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यतेददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च हददात्यव्यक्तमेवैतत्प्रतिगृह्णाति तच्च वै

dīyate yacca labhate dattaṃ yaccānumanyatedadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca hadadātyavyaktamevaitatpratigṛhṇāti tacca vai

आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्त्वत्तोऽधिको भवेत्एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय

ātmā hyevātmano hyekaḥ ko'nyastvatto'dhiko bhavetevaṃ manyasva satatamanyathā mā vicintaya

यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनःतेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्याविपश्चिता

yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥtena tīrthāni yajñāśca sevitavyāvipaścitā

न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दनलभतेऽव्यक्तसंस्थानं ज्ञात्वाव्यक्तं महीपते

na svādhyāyaistapobhirvā yajñairvā kurunandanalabhate'vyaktasaṃsthānaṃ jñātvāvyaktaṃ mahīpate

तथैव महतः स्थानमाहंकारिकमेव चअहंकारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात्

tathaiva mahataḥ sthānamāhaṃkārikameva caahaṃkārātparaṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt

ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराःजन्ममृत्युवियुक्तं च वियुक्तं सदसच्च यत्

ye tvavyaktātparaṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥjanmamṛtyuviyuktaṃ ca viyuktaṃ sadasacca yat

एतन्मयाप्तं जनकात्पुरस्ता;त्तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात्ज्ञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा; ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः

etanmayāptaṃ janakātpurastā;ttenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyātjñānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā; jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ

दुर्गं जन्म निधनं चापि राज;न्न भूतिकं ज्ञानविदो वदन्तियज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश्च; दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ

durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rāja;nna bhūtikaṃ jñānavido vadantiyajñaistapobhirniyamairvrataiśca; divaṃ samāsādya patanti bhūmau

तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि; शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम्क्षेत्रज्ञवित्पार्थिव ज्ञानयज्ञ;मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि

tasmādupāsasva paraṃ mahacchuci; śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitramkṣetrajñavitpārthiva jñānayajña;mupāsya vai tattvamṛṣirbhaviṣyasi

उपनिषदमुपाकरोत्तदा वै; जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यःयदुपगणितशाश्वताव्ययं त;च्छुभममृतत्वमशोकमृच्छतीति

upaniṣadamupākarottadā vai; janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥyadupagaṇitaśāśvatāvyayaṃ ta;cchubhamamṛtatvamaśokamṛcchatīti