Parva.Adhyaya 12.314

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयःआत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना

etacchrutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥātmanātmānamāsthāya dṛṣṭvā cātmānamātmanā

कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखःशैशिरं गिरिमुद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः

kṛtakāryaḥ sukhī śāntastūṣṇīṃ prāyādudaṅmukhaḥśaiśiraṃ girimuddiśya sadharmā mātariśvanaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तदाहिमवन्तमियाद्द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम्

etasminneva kāle tu devarṣirnāradastadāhimavantamiyāddraṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam

तमप्सरोगणाकीर्णं गीतस्वननिनादितम्किंनराणां समूहैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च

tamapsarogaṇākīrṇaṃ gītasvananināditamkiṃnarāṇāṃ samūhaiśca bhṛṅgarājaistathaiva ca

मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर्जीवजीवकैःचित्रवर्णैर्मयूरैश्च केकाशतविराजितैःराजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा

madgubhiḥ khañjarīṭaiśca vicitrairjīvajīvakaiḥcitravarṇairmayūraiśca kekāśatavirājitaiḥrājahaṃsasamūhaiśca hṛṣṭaiḥ parabhṛtaistathā

पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यमधिगच्छतिचत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथायत्र नित्यं समायान्ति लोकस्य हितकाम्यया

pakṣirājo garutmāṃśca yaṃ nityamadhigacchaticatvāro lokapālāśca devāḥ sarṣigaṇāstathāyatra nityaṃ samāyānti lokasya hitakāmyayā

विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मनायत्रैव च कुमारेण बाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः

viṣṇunā yatra putrārthe tapastaptaṃ mahātmanāyatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ

शक्तिर्न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यमवमन्य वैयत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन्वाक्यमिदं तदा

śaktirnyastā kṣititale trailokyamavamanya vaiyatrovāca jagatskandaḥ kṣipanvākyamidaṃ tadā

योऽन्योऽस्ति मत्तोऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रियाःयो ब्रह्मण्यो द्वितीयोऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्

yo'nyo'sti matto'bhyadhiko viprā yasyādhikaṃ priyāḥyo brahmaṇyo dvitīyo'sti triṣu lokeṣu vīryavān

सोऽभ्युद्धरत्विमां शक्तिमथ वा कम्पयत्वितितच्छ्रुत्वा व्यथिता लोकाः क इमामुद्धरेदिति

so'bhyuddharatvimāṃ śaktimatha vā kampayatvititacchrutvā vyathitā lokāḥ ka imāmuddharediti

अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रियमानसम्अपश्यद्भगवान्विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम्किं न्वत्र सुकृतं कार्यं भवेदिति विचिन्तयन्

atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriyamānasamapaśyadbhagavānviṣṇuḥ kṣiptaṃ sāsurarākṣasamkiṃ nvatra sukṛtaṃ kāryaṃ bhavediti vicintayan

स नामृष्यत तं क्षेपमवैक्षत च पावकिम्स प्रहस्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदाकम्पयामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः

sa nāmṛṣyata taṃ kṣepamavaikṣata ca pāvakimsa prahasya viśuddhātmā śaktiṃ prajvalitāṃ tadākampayāmāsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ

शक्त्यां तु कम्पमानायां विष्णुना बलिना तदामेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना

śaktyāṃ tu kampamānāyāṃ viṣṇunā balinā tadāmedinī kampitā sarvā saśailavanakānanā

शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता सा न तूद्धृतारक्षता स्कन्दराजस्य धर्षणां प्रभविष्णुना

śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sā na tūddhṛtārakṣatā skandarājasya dharṣaṇāṃ prabhaviṣṇunā

तां कम्पयित्वा भगवान्प्रह्रादमिदमब्रवीत्पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतदन्यः करिष्यति

tāṃ kampayitvā bhagavānprahrādamidamabravītpaśya vīryaṃ kumārasya naitadanyaḥ kariṣyati

सोऽमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चितःजग्राह तां तस्य शक्तिं न चैनामप्यकम्पयत्

so'mṛṣyamāṇastadvākyaṃ samuddharaṇaniścitaḥjagrāha tāṃ tasya śaktiṃ na caināmapyakampayat

नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्छितो गिरिमूर्धनिविह्वलः प्रापतद्भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः

nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūrchito girimūrdhanivihvalaḥ prāpatadbhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ

यत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतःतपोऽतप्यत दुर्धर्षस्तात नित्यं वृषध्वजः

yatrottarāṃ diśaṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥtapo'tapyata durdharṣastāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ

पावकेन परिक्षिप्तो दीप्यता तस्य चाश्रमःआदित्यबन्धनं नाम दुर्धर्षमकृतात्मभिः

pāvakena parikṣipto dīpyatā tasya cāśramaḥādityabandhanaṃ nāma durdharṣamakṛtātmabhiḥ

न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैःदशयोजनविस्तारमग्निज्वालासमावृतम्

na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasadānavaiḥdaśayojanavistāramagnijvālāsamāvṛtam

भगवान्पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान्सर्वविघ्नान्प्रशमयन्महादेवस्य धीमतः

bhagavānpāvakastatra svayaṃ tiṣṭhati vīryavānsarvavighnānpraśamayanmahādevasya dhīmataḥ

दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतःदेवान्संतापयंस्तत्र महादेवो धृतव्रतः

divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥdevānsaṃtāpayaṃstatra mahādevo dhṛtavrataḥ

ऐन्द्रीं तु दिशमास्थाय शैलराजस्य धीमतःविविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाःवेदानध्यापयामास व्यासः शिष्यान्महातपाः

aindrīṃ tu diśamāsthāya śailarājasya dhīmataḥvivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥvedānadhyāpayāmāsa vyāsaḥ śiṣyānmahātapāḥ

सुमन्तुं च महाभागं वैशंपायनमेव चजैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम्

sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśaṃpāyanameva cajaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinam

एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाःतत्राश्रमपदं पुण्यं ददर्श पितुरुत्तमम्आरणेयो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः

ebhiḥ śiṣyaiḥ parivṛto vyāsa āste mahātapāḥtatrāśramapadaṃ puṇyaṃ dadarśa pituruttamamāraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ

अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तमिव पावकम्ददर्श सुतमायान्तं दिवाकरसमप्रभम्

atha vyāsaḥ parikṣiptaṃ jvalantamiva pāvakamdadarśa sutamāyāntaṃ divākarasamaprabham

असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषमेषु चयोगयुक्तं महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम्

asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣameṣu cayogayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bāṇaṃ guṇacyutam

सोऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णादरणीसुतःयथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः

so'bhigamya pituḥ pādāvagṛhṇādaraṇīsutaḥyathopajoṣaṃ taiścāpi samāgacchanmahāmuniḥ

ततो निवेदयामास पित्रे सर्वमशेषतःशुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः

tato nivedayāmāsa pitre sarvamaśeṣataḥśuko janakarājena saṃvādaṃ prītamānasaḥ

एवमध्यापयञ्शिष्यान्व्यासः पुत्रं च वीर्यवान्उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः

evamadhyāpayañśiṣyānvyāsaḥ putraṃ ca vīryavānuvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ

ततः कदाचिच्छिष्यास्तं परिवार्यावतस्थिरेवेदाध्ययनसंपन्नाः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

tataḥ kadācicchiṣyāstaṃ parivāryāvatasthirevedādhyayanasaṃpannāḥ śāntātmāno jitendriyāḥ

वेदेषु निष्ठां संप्राप्य साङ्गेष्वतितपस्विनःअथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्याः प्राञ्जलयो गुरुम्

vedeṣu niṣṭhāṃ saṃprāpya sāṅgeṣvatitapasvinaḥathocuste tadā vyāsaṃ śiṣyāḥ prāñjalayo gurum

महता श्रेयसा युक्ता यशसा च स्म वर्धिताःएकं त्विदानीमिच्छामो गुरुणानुग्रहं कृतम्

mahatā śreyasā yuktā yaśasā ca sma vardhitāḥekaṃ tvidānīmicchāmo guruṇānugrahaṃ kṛtam

इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मर्षिस्तानुवाच हउच्यतामिति तद्वत्सा यद्वः कार्यं प्रियं मया

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brahmarṣistānuvāca haucyatāmiti tadvatsā yadvaḥ kāryaṃ priyaṃ mayā

एतद्वाक्यं गुरोः श्रुत्वा शिष्यास्ते हृष्टमानसाःपुनः प्राञ्जलयो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम्

etadvākyaṃ guroḥ śrutvā śiṣyāste hṛṣṭamānasāḥpunaḥ prāñjalayo bhūtvā praṇamya śirasā gurum

ऊचुस्ते सहिता राजन्निदं वचनमुत्तमम्यदि प्रीत उपाध्यायो धन्याः स्मो मुनिसत्तम

ūcuste sahitā rājannidaṃ vacanamuttamamyadi prīta upādhyāyo dhanyāḥ smo munisattama

काङ्क्षामस्तु वयं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणाषष्ठः शिष्यो न ते ख्यातिं गच्छेदत्र प्रसीद नः

kāṅkṣāmastu vayaṃ sarve varaṃ dattaṃ maharṣiṇāṣaṣṭhaḥ śiṣyo na te khyātiṃ gacchedatra prasīda naḥ

चत्वारस्ते वयं शिष्या गुरुपुत्रश्च पञ्चमःइह वेदाः प्रतिष्ठेरन्नेष नः काङ्क्षितो वरः

catvāraste vayaṃ śiṣyā guruputraśca pañcamaḥiha vedāḥ pratiṣṭheranneṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा व्यासो वेदार्थतत्त्ववित्पराशरात्मजो धीमान्परलोकार्थचिन्तकःउवाच शिष्यान्धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेयसं वचः

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā vyāso vedārthatattvavitparāśarātmajo dhīmānparalokārthacintakaḥuvāca śiṣyāndharmātmā dharmyaṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ

ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे भवेत्ब्रह्मलोके निवासं यो ध्रुवं समभिकाङ्क्षति

brāhmaṇāya sadā deyaṃ brahma śuśrūṣave bhavetbrahmaloke nivāsaṃ yo dhruvaṃ samabhikāṅkṣati

भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम्नाशिष्ये संप्रदातव्यो नाव्रते नाकृतात्मनि

bhavanto bahulāḥ santu vedo vistāryatāmayamnāśiṣye saṃpradātavyo nāvrate nākṛtātmani

एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतःनापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथंचन

ete śiṣyaguṇāḥ sarve vijñātavyā yathārthataḥnāparīkṣitacāritre vidyā deyā kathaṃcana

यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनिघर्षणैःपरीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत्कुलगुणादिभिः

yathā hi kanakaṃ śuddhaṃ tāpacchedanigharṣaṇaiḥparīkṣeta tathā śiṣyānīkṣetkulaguṇādibhiḥ

न नियोज्याश्च वः शिष्या अनियोगे महाभयेयथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति

na niyojyāśca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhayeyathāmati yathāpāṭhaṃ tathā vidyā phaliṣyati

सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतुश्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः

sarvastaratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatuśrāvayeccaturo varṇānkṛtvā brāhmaṇamagrataḥ

वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम्स्तुत्यर्थमिह देवानां वेदाः सृष्टाः स्वयंभुवा

vedasyādhyayanaṃ hīdaṃ tacca kāryaṃ mahatsmṛtamstutyarthamiha devānāṃ vedāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā

यो निर्वदेत संमोहाद्ब्राह्मणं वेदपारगम्सोऽपध्यानाद्ब्राह्मणस्य पराभूयादसंशयम्

yo nirvadeta saṃmohādbrāhmaṇaṃ vedapāragamso'padhyānādbrāhmaṇasya parābhūyādasaṃśayam

यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छतितयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति

yaścādharmeṇa vibrūyādyaścādharmeṇa pṛcchatitayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati

एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वाध्यायस्य विधिं प्रतिउपकुर्याच्च शिष्याणामेतच्च हृदि वो भवेत्

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ svādhyāyasya vidhiṃ pratiupakuryācca śiṣyāṇāmetacca hṛdi vo bhavet