Parva.Adhyaya 12.315

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसःअन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा

etacchrutvā gurorvākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥanyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā

उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम्तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत्

uktāḥ smo yadbhagavatā tadātvāyatisaṃhitamtanno manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmastathā ca tat

अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनःविज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः

anyonyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥvijñāpayanti sma guruṃ punarvākyaviśāradāḥ

शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुनेवेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो

śailādasmānmahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmunevedānanekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibho

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुःप्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥpratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam

क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचतेअप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम्

kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocateapramādaśca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam

तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिनाजग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च

te'nujñātāstataḥ sarve guruṇā satyavādinājagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnābhivādya ca

अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन्संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा

avatīrya mahīṃ te'tha cāturhotramakalpayansaṃyājayanto viprāṃśca rājanyāṃśca viśastathā

पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताःयाजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः

pūjyamānā dvijairnityaṃ modamānā gṛhe ratāḥyājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ

अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान्तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत्

avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavāntūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmānekānte samupāviśat

तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाःअथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा

taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥathainamabravītkāle madhurākṣarayā girā

भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्ततेएको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव

bho bho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartateeko dhyānaparastūṣṇīṃ kimāsse cintayanniva

ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभतेरजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा

brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato'yaṃ na śobhaterajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā

न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयःदेवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिनिराकृतः

na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānāmivālayaḥdevarṣigaṇajuṣṭo'pi vedadhvaninirākṛtaḥ

ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसःविमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा

ṛṣayaśca hi devāśca gandharvāśca mahaujasaḥvimuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā

नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण

nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano'bravītmaharṣe yattvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa

एतन्मनोनुकूलं मे भवानर्हति भाषितुम्सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली

etanmanonukūlaṃ me bhavānarhati bhāṣitumsarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī

त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम्तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते

triṣu lokeṣu yadvṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitamtadājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te

यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहरवियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः

yanmayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tadudāharaviyuktasyeha śiṣyairme nātihṛṣṭamidaṃ manaḥ

नारद उवाच · nārada uvāca

अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम्मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम्

anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malammalaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam

अधीयतां भवान्वेदान्सार्धं पुत्रेण धीमताविधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः

adhīyatāṃ bhavānvedānsārdhaṃ putreṇa dhīmatāvidhunvanbrahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित्तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः

nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavittathetyuvāca saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ

शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत्स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकानापूरयन्निव

śukena saha putreṇa vedābhyāsamathākarotsvareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokānāpūrayanniva

तयोरभ्यसतोरेवं नानाधर्मप्रवादिनोःवातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः

tayorabhyasatorevaṃ nānādharmapravādinoḥvāto'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत्शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः

tato'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putramavārayatśuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ

अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम्आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम्

apṛcchatpitaraṃ brahmankuto vāyurabhūdayamākhyātumarhati bhavānvāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितःअनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत्

śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥanadhyāyanimitte'sminnidaṃ vacanamabravīt

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनःतमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः

divyaṃ te cakṣurutpannaṃ svasthaṃ te nirmalaṃ manaḥtamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ

आदर्शे स्वामिव छायां पश्यस्यात्मानमात्मनान्यस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्या समनुचिन्तय

ādarśe svāmiva chāyāṃ paśyasyātmānamātmanānyasyātmani svayaṃ vedānbuddhyā samanucintaya

देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसःद्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः

devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaśca tāmasaḥdvāvetau pretya panthānau divaṃ cādhaśca gacchataḥ

पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवःसप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः

pṛthivyāmantarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥsaptaite vāyumārgā vai tānnibodhānupūrvaśaḥ

तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाःतेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः

tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvanmahābalāḥteṣāmapyabhavatputraḥ samāno nāma durjayaḥ

उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतःअपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि ततः परम्

udānastasya putro'bhūdvyānastasyābhavatsutaḥapānaśca tato jñeyaḥ prāṇaścāpi tataḥ param

अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनःपृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम्

anapatyo'bhavatprāṇo durdharṣaḥ śatrutāpanaḥpṛthakkarmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham

प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक्प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते

prāṇināṃ sarvato vāyuśceṣṭā vartayate pṛthakprāṇanāccaiva bhūtānāṃ prāṇa ityabhidhīyate

प्रेरयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यःप्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः

prerayatyabhrasaṃghātāndhūmajāṃścoṣmajāṃśca yaḥprathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so'nilaḥ

अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिःआवहो नाम संवाति द्वितीयः श्वसनो नदन्

ambare snehamabhrebhyastaḍidbhyaścottamadyutiḥāvaho nāma saṃvāti dvitīyaḥ śvasano nadan

उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यःअन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षयः

udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvatsomādīnāṃ karoti yaḥantardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti maharṣayaḥ

यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम्उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः

yaścaturbhyaḥ samudrebhyo vāyurdhārayate jalamuddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo'mbare'nilaḥ

योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छतिउद्वहो नाम वर्षिष्ठस्त्रितीयः स सदागतिः

yo'dbhiḥ saṃyojya jīmūtānparjanyāya prayacchatiudvaho nāma varṣiṣṭhastritīyaḥ sa sadāgatiḥ

समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग्घनाःवर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः

samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pṛthagghanāḥvarṣamokṣakṛtārambhāste bhavanti ghanāghanāḥ

संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाःरक्षणार्थाय संभूता मेघत्वमुपयान्ति च

saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṃ nadāḥrakṣaṇārthāya saṃbhūtā meghatvamupayānti ca

योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसाचतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः

yo'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasācaturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ

येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान्वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः

yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasānvāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ

दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान्पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः

dāruṇotpātasaṃcāro nabhasaḥ stanayitnumānpañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ

यस्मिन्पारिप्लवे दिव्या वहन्त्यापो विहायसापुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति

yasminpāriplave divyā vahantyāpo vihāyasāpuṇyaṃ cākāśagaṅgāyāstoyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati

दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरःयोनिरंशुसहस्रस्य येन भाति वसुंधरा

dūrātpratihato yasminnekaraśmirdivākaraḥyoniraṃśusahasrasya yena bhāti vasuṃdharā

यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य चषष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जवतां वरः

yasmādāpyāyate somo nidhirdivyo'mṛtasya caṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyurjavatāṃ varaḥ

सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽन्तकाले निरस्यतियस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ

sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇānyo'ntakāle nirasyatiyasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāvubhau

सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्ययाध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते

samyaganvīkṣatāṃ buddhyā śāntayādhyātmanityayādhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo'mṛtatvāya kalpate

यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरेदक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः

yaṃ samāsādya vegena diśāmantaṃ prapediredakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ

येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्ततेपरावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः

yena sṛṣṭaḥ parābhūto yātyeva na nivartateparāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ

एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताःअनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः

evamete'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥanāramantaḥ saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ

एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमःकम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता

etattu mahadāścaryaṃ yadayaṃ parvatottamaḥkampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā

विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितःसहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा

viṣṇorniḥśvāsavāto'yaṃ yadā vegasamīritaḥsahasodīryate tāta jagatpravyathate tadā

तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायतिवायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत्

tasmādbrahmavido brahma nādhīyante'tivāyativāyorvāyubhayaṃ hyuktaṃ brahma tatpīḍitaṃ bhavet

एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुःउक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामयात्तदा

etāvaduktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥuktvā putramadhīṣveti vyomagaṅgāmayāttadā