Parva.Adhyaya 12.313

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारतपुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तःपुराणि च

tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhāratapuraḥ purohitaṃ kṛtvā sarvāṇyantaḥpurāṇi ca

आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि चशिरसा चार्घ्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात्

āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni caśirasā cārghyamādāya guruputraṃ samabhyagāt

स तदासनमादाय बहुरत्नविभूषितम्स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रमृद्धिमत्

sa tadāsanamādāya bahuratnavibhūṣitamspardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ sarvatobhadramṛddhimat

पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवःप्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम्

purodhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥpradadau guruputrāya śukāya paramārcitam

तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिं शास्त्रतः प्रत्यपूजयत्पाद्यं निवेद्य प्रथममर्घ्यं गां च न्यवेदयत्स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि

tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇiṃ śāstrataḥ pratyapūjayatpādyaṃ nivedya prathamamarghyaṃ gāṃ ca nyavedayatsa ca tāṃ mantravatpūjāṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi

प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकाद्द्विजसत्तमःगां चैव समनुज्ञाय राजानमनुमान्य च

pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakāddvijasattamaḥgāṃ caiva samanujñāya rājānamanumānya ca

पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलमव्ययम्अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह

paryapṛcchanmahātejā rājñaḥ kuśalamavyayamanāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha

अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगःउदारसत्त्वाभिजनो भूमौ राजा कृताञ्जलिः

anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥudārasattvābhijano bhūmau rājā kṛtāñjaliḥ

कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपःकिमागमनमित्येव पर्यपृच्छत पार्थिवः

kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥkimāgamanamityeva paryapṛcchata pārthivaḥ

शुक उवाच · śuka uvāca

पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदःविदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः

pitrāhamukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥvideharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ

तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयःप्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते छेत्स्यति संशयम्

tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥpravṛttau vā nivṛttau vā sa te chetsyati saṃśayam

सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वामुपप्रष्टुमिहागतःतन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि

so'haṃ piturniyogāttvāmupapraṣṭumihāgataḥtanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvadvaktumarhasi

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकःकथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा

kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaśca kimātmakaḥkathaṃ ca mokṣaḥ kartavyo jñānena tapasāpi vā

जनक उवाच · janaka uvāca

यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणुकृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः

yatkāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tacchṛṇukṛtopanayanastāta bhavedvedaparāyaṇaḥ

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभोदेवतानां पितॄणां चाप्यनृणश्चानसूयकः

tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cābhibhodevatānāṃ pitṝṇāṃ cāpyanṛṇaścānasūyakaḥ

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्ज्य चअभ्यनुज्ञामथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः

vedānadhītya niyato dakṣiṇāmapavarjya caabhyanujñāmatha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ

समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत्अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निस्तथैव च

samāvṛttastu gārhasthye sadāro niyato vasetanasūyuryathānyāyamāhitāgnistathaiva ca

उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत्तानेवाग्नीन्यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रियः

utpādya putrapautraṃ tu vanyāśramapade vasettānevāgnīnyathāśāstramarcayannatithipriyaḥ

स वनेऽग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित्निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत्

sa vane'gnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavitnirdvaṃdvo vītarāgātmā brahmāśramapade vaset

शुक उवाच · śuka uvāca

उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वतेकिमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु च

utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śāśvatekimavaśyaṃ nivastavyamāśrameṣu vaneṣu ca

एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हतियथावेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप

etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhatiyathāvedārthatattvena brūhi me tvaṃ janādhipa

जनक उवाच · janaka uvāca

न विना ज्ञानविज्ञानं मोक्षस्याधिगमो भवेत्न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः

na vinā jñānavijñānaṃ mokṣasyādhigamo bhavetna vinā gurusaṃbandhaṃ jñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ

आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यतेविज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत्

ācāryaḥ plāvitā tasya jñānaṃ plava ihocyatevijñāya kṛtakṛtyastu tīrṇastadubhayaṃ tyajet

अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम्पूर्वैराचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंकथः

anucchedāya lokānāmanucchedāya karmaṇāmpūrvairācarito dharmaścāturāśramyasaṃkathaḥ

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणाकृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते

anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇākṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate

भावितैः कारणैश्चायं बहुसंसारयोनिषुआसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे

bhāvitaiḥ kāraṇaiścāyaṃ bahusaṃsārayoniṣuāsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितःत्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः

tamāsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥtriṣvāśrameṣu ko nvartho bhavetparamabhīpsataḥ

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विवर्जयेत्सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना

rājasāṃstāmasāṃścaiva nityaṃ doṣānvivarjayetsāttvikaṃ mārgamāsthāya paśyedātmānamātmanā

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनिसंपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmanisaṃpaśyannopalipyeta jale vāricaro yathā

पक्षीव प्लवनादूर्ध्वममुत्रानन्त्यमश्नुतेविहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः प्रशमं गतः

pakṣīva plavanādūrdhvamamutrānantyamaśnutevihāya dehaṃ nirmukto nirdvaṃdvaḥ praśamaṃ gataḥ

अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिनाधार्यन्ते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः

atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinādhāryante yā dvijaistāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ

ज्योतिरात्मनि नान्यत्र रतं तत्रैव चैव तत्स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा

jyotirātmani nānyatra rataṃ tatraiva caiva tatsvayaṃ ca śakyaṃ taddraṣṭuṃ susamāhitacetasā

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यःयश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

na bibheti paro yasmānna bibheti parācca yaḥyaśca necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम्कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakamkarmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम्त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते

saṃyojya tapasātmānamīrṣyāmutsṛjya mohinīmtyaktvā kāmaṃ ca lobhaṃ ca tato brahmatvamaśnute

यदा श्रव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम्समो भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā śravye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayamsamo bhavati nirdvaṃdvo brahma saṃpadyate tadā

यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यतिकाञ्चनं चायसं चैव सुखदुःखे तथैव च

yadā stutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyatikāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaduḥkhe tathaiva ca

शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्थं प्रियमप्रियम्जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा

śītamuṣṇaṃ tathaivārthamanarthaṃ priyamapriyamjīvitaṃ maraṇaṃ caiva brahma saṃpadyate tadā

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनःतथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा

prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥtathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā

तमःपरिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यतेतथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम्

tamaḥparigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyatetathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum

एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वरयच्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेद तद्भवान्

etatsarvaṃ prapaśyāmi tvayi buddhimatāṃ varayaccānyadapi vettavyaṃ tattvato veda tadbhavān

ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तमुपागतःगुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया

brahmarṣe viditaścāsi viṣayāntamupāgataḥgurostava prasādena tava caivopaśikṣayā

तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम

tasyaiva ca prasādena prādurbhūtaṃ mahāmunejñānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi vidito mama

अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तवअधिकं च तवैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे

adhikaṃ tava vijñānamadhikā ca gatistavaadhikaṃ ca tavaiśvaryaṃ tacca tvaṃ nāvabudhyase

बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वाप्यविमोक्षजात्उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिम्

bālyādvā saṃśayādvāpi bhayādvāpyavimokṣajātutpanne cāpi vijñāne nādhigacchati tāṃ gatim

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयःविमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम्

vyavasāyena śuddhena madvidhaiśchinnasaṃśayaḥvimucya hṛdayagranthīnāsādayati tāṃ gatim

भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिरलोलुपःव्यवसायादृते ब्रह्मन्नासादयति तत्परम्

bhavāṃścotpannavijñānaḥ sthirabuddhiralolupaḥvyavasāyādṛte brahmannāsādayati tatparam

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपानौत्सुक्यं नृत्तगीतेषु न राग उपजायते

nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti lolupānautsukyaṃ nṛttagīteṣu na rāga upajāyate

न बन्धुषु निबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम्पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम्

na bandhuṣu nibandhaste na bhayeṣvasti te bhayampaśyāmi tvāṃ mahābhāga tulyaloṣṭāśmakāñcanam

अहं च त्वानुपश्यामि ये चाप्यन्ये मनीषिणःआस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम्

ahaṃ ca tvānupaśyāmi ye cāpyanye manīṣiṇaḥāsthitaṃ paramaṃ mārgamakṣayaṃ tamanāmayam

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकःतस्मिन्वै वर्तसे विप्र किमन्यत्परिपृच्छसि

yatphalaṃ brāhmaṇasyeha mokṣārthaśca yadātmakaḥtasminvai vartase vipra kimanyatparipṛcchasi