Parva.Adhyaya 12.317

नारद उवाच · nārada uvāca

अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम्निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते

aśokaṃ śokanāśārthaṃ śāstraṃ śāntikaraṃ śivamniśamya labhate buddhiṃ tāṃ labdhvā sukhamedhate

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि चदिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni cadivase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मेतिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम्

tasmādaniṣṭanāśārthamitihāsaṃ nibodha metiṣṭhate cedvaśe buddhirlabhate śokanāśanam

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य चमनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः

aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya camanuṣyā mānasairduḥkhairyujyante alpabuddhayaḥ

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत्ताननाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते

dravyeṣu samatīteṣu ye guṇāstānna cintayettānanādriyamāṇasya snehabandhaḥ pramucyate

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्ततेअनिष्टवद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते

doṣadarśī bhavettatra yatra rāgaḥ pravartateaniṣṭavaddhitaṃ paśyettathā kṣipraṃ virajyate

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचतिअप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते

nārtho na dharmo na yaśo yo'tītamanuśocatiapyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव चसर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते

guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva casarvāṇi naitadekasya śokasthānaṃ hi vidyate

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचतिदुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocatiduḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate

नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम्सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते

nāśru kurvanti ye buddhyā dṛṣṭvā lokeṣu saṃtatimsamyakprapaśyataḥ sarvaṃ nāśrukarmopapadyate

दुःखोपघाते शारीरे मानसे वाप्युपस्थितेयस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत्

duḥkhopaghāte śārīre mānase vāpyupasthiteyasminna śakyate kartuṃ yatnastannānucintayet

भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते

bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayetcintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi pravardhate

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैःएतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात्

prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥetadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयःआरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हतिअशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्

na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhatiaśocanpratikurvīta yadi paśyedupakramam

सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयःस्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्

sukhādbahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥsnigdhatvaṃ cendriyārtheṣu mohānmaraṇamapriyam

परित्यजति यो दुःखं सुखं वाप्युभयं नरःअभ्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vāpyubhayaṃ naraḥabhyeti brahma so'tyantaṃ na taṃ śocanti paṇḍitāḥ

दुःखमर्था हि त्यज्यन्ते पालने न च ते सुखाःदुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्

duḥkhamarthā hi tyajyante pālane na ca te sukhāḥduḥkhena cādhigamyante nāśameṣāṃ na cintayet

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराःअतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः

anyāmanyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥatṛptā yānti vidhvaṃsaṃ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाःसंयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥsaṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम्तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः

anto nāsti pipāsāyāstuṣṭistu paramaṃ sukhamtasmātsaṃtoṣameveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ

निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठतिस्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत्

nimeṣamātramapi hi vayo gacchanna tiṣṭhatisvaśarīreṣvanityeṣu nityaṃ kimanucintayet

भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा तमसः परम्न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम्

bhūteṣvabhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā tamasaḥ paramna śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति

saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakamvyāghraḥ paśumivāsādya mṛtyurādāya gacchati

अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणेअशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्

athāpyupāyaṃ saṃpaśyedduḥkhasya parimokṣaṇeaśocannārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet

शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु चनोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाधनस्य वा

śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu canopabhogātparaṃ kiṃciddhanino vādhanasya vā

प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखमनामयम्विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः

prāksaṃprayogādbhūtānāṃ nāsti duḥkhamanāmayamviprayogāttu sarvasya na śocetprakṛtisthitaḥ

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषाचक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣācakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca vidyayā

प्रणयं प्रतिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु चविचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः

praṇayaṃ pratisaṃhṛtya saṃstuteṣvitareṣu cavicaredasamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ

अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषःआत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत्

adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥātmanaiva sahāyena yaścaretsa sukhī bhavet