Parva.Adhyaya 12.316

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एतस्मिन्नन्तरे शून्ये नारदः समुपागमत्शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्वक्तुमीप्सितान्

etasminnantare śūnye nāradaḥ samupāgamatśukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthānvaktumīpsitān

देवर्षिं तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्थितम्अर्घ्यपूर्वेण विधिना वेदोक्तेनाभ्यपूजयत्

devarṣiṃ tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasthitamarghyapūrveṇa vidhinā vedoktenābhyapūjayat

नारदोऽथाब्रवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वरकेन त्वां श्रेयसा तात योजयामीति हृष्टवत्

nārado'thābravītprīto brūhi brahmavidāṃ varakena tvāṃ śreyasā tāta yojayāmīti hṛṣṭavat

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारतअस्मिँल्लोके हितं यत्स्यात्तेन मां योक्तुमर्हसि

nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārataasmim̐lloke hitaṃ yatsyāttena māṃ yoktumarhasi

नारद उवाच · nārada uvāca

तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्सनत्कुमारो भगवानिदं वचनमब्रवीत्

tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāmsanatkumāro bhagavānidaṃ vacanamabravīt

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपःनास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्

nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ tapaḥnāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलतासद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम्

nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatāsadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etadanuttamam

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यतिनालं स दुःखमोक्षाय सङ्गो वै दुःखलक्षणम्

mānuṣyamasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyatinālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṅgo vai duḥkhalakṣaṇam

सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धिनीमोहजालावृतो दुःखमिह चामुत्र चाश्नुते

saktasya buddhiścalati mohajālavivardhinīmohajālāvṛto duḥkhamiha cāmutra cāśnute

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहःकार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ

sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥkāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात्विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः

nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeta matsarātvidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम्

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balamātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyādvidyate param

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं भवेत्यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम

satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyādapi hitaṃ bhavetyadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ mataṃ mama

सर्वारम्भफलत्यागी निराशीर्निष्परिग्रहःयेन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः

sarvārambhaphalatyāgī nirāśīrniṣparigrahaḥyena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिहअसज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः

indriyairindriyārthebhyaścaratyātmavaśairihaasajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ

आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव चस विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति

ātmabhūtairatadbhūtaḥ saha caiva vinaiva casa vimuktaḥ paraṃ śreyo nacireṇādhigacchati

अदर्शनमसंस्पर्शस्तथासंभाषणं सदायस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम्

adarśanamasaṃsparśastathāsaṃbhāṣaṇaṃ sadāyasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaretnedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kenacit

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशीष्ट्वमचापलम्एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः

ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīṣṭvamacāpalametadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ

परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियःअशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम्

parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥaśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cābhayam

निरामिषा न शोचन्ति त्यजेहामिषमात्मनःपरित्यज्यामिषं सौम्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे

nirāmiṣā na śocanti tyajehāmiṣamātmanaḥparityajyāmiṣaṃ saumya duḥkhatāpādvimokṣyase

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मनाअजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanāajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā

गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदाब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम्

guṇasaṅgeṣvanāsakta ekacaryārataḥ sadābrāhmaṇo nacirādeva sukhamāyātyanuttamam

द्वंद्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिःविद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति

dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥviddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati

शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम्अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः

śubhairlabhati devatvaṃ vyāmiśrairjanma mānuṣamaśubhaiścāpyadhojanma karmabhirlabhate'vaśaḥ

तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतःसंसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे

tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥsaṃsāre pacyate jantustatkathaṃ nāvabudhyase

अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकःअनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे

ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥanarthe cārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase

संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतन्तुभिरात्मजैःकोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे

saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohatantubhirātmajaiḥkośakāravadātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase

अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहःकृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात्

alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥkṛmirhi kośakārastu badhyate svaparigrahāt

पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवःसरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव

putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥsaraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva

महाजालसमाकृष्टान्स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान्स्नेहजालसमाकृष्टान्पश्य जन्तून्सुदुःखितान्

mahājālasamākṛṣṭānsthale matsyānivoddhṛtānsnehajālasamākṛṣṭānpaśya jantūnsuduḥkhitān

कुटुम्बं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयाःपारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम्

kuṭumbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dravyasaṃcayāḥpārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam

यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यमवशेन तेअनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्ठसि

yadā sarvaṃ parityajya gantavyamavaśena teanarthe kiṃ prasaktastvaṃ svamarthaṃ nānutiṣṭhasi

अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम्तमःकान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि

aviśrāntamanālambamapātheyamadaiśikamtamaḥkāntāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi

न हि त्वा प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यतिसुकृतं दुष्कृतं च त्वा यास्यन्तमनुयास्यति

na hi tvā prasthitaṃ kaścitpṛṣṭhato'nugamiṣyatisukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvā yāsyantamanuyāsyati

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम्अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते

vidyā karma ca śauryaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaramarthārthamanusāryante siddhārthastu vimucyate

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिःछित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥchittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम्गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम्

rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahāmgandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यवटाकराम्त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावा नदीं तरेत्

kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyavaṭākarāmtyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ buddhināvā nadīṃ taret

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यजउभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज

tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyajaubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja

त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसयाउभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात्

tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyahiṃsayāubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम्चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanamcarmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम्रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturamrajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsaṃ samutsṛja

इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत्महाभूतात्मकं सर्वं महद्यत्परमाणु यत्

idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagaccāpi yadbhavetmahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahadyatparamāṇu yat

इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथाइत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः

indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathāityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ

सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितःपञ्चविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः

sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi saṃhitaḥpañcaviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ

एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयतेत्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा

etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumānityabhidhīyatetrivargo'tra sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā

य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौपाराशर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन

ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayaupārāśaryeha boddhavyaṃ jñānānāṃ yacca kiṃcana

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिःअव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्

indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥavyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यतेलोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति

indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyateloke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यतिपश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा

parāvaradṛśaḥ śaktirjñānavelāṃ na paśyatipaśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यतेज्ञानेन विविधान्क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान्लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते

brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyatejñānena vividhānkleśānativṛttasya mohajānloke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate

अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम्अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित्

anādinidhanaṃ jantumātmani sthitamavyayamakartāramamūrtaṃ ca bhagavānāha tīrthavit

यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितःस दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा

yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥsa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūnanekadhā

ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहुतप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः

tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahutapyate'tha punastena bhuktvāpathyamivāturaḥ

अजस्रमेव मोहार्तो दुःखेषु सुखसंज्ञितःबध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत्सदा

ajasrameva mohārto duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥbadhyate mathyate caiva karmabhirmanthavatsadā

ततो निवृत्तो बन्धात्स्वात्कर्मणामुदयादिहपरिभ्रमति संसारं चक्रवद्बहुवेदनः

tato nivṛtto bandhātsvātkarmaṇāmudayādihaparibhramati saṃsāraṃ cakravadbahuvedanaḥ

स त्वं निवृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतःसर्ववित्सर्वजित्सिद्धो भव भावविवर्जितः

sa tvaṃ nivṛttabandhastu nivṛttaścāpi karmataḥsarvavitsarvajitsiddho bhava bhāvavivarjitaḥ

संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात्संप्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम्

saṃyamena navaṃ bandhaṃ nivartya tapaso balātsaṃprāptā bahavaḥ siddhimapyabādhāṃ sukhodayām