Parva.Adhyaya 12.318

नारद उवाच · nārada uvāca

सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यतेनैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम्

sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyatenainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate nāpi pauruṣam

स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदतिजरामरणरोगेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत्

svabhāvādyatnamātiṣṭhedyatnavānnāvasīdatijarāmaraṇarogebhyaḥ priyamātmānamuddharet

रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाःसायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः

rujanti hi śarīrāṇi rogāḥ śārīramānasāḥsāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dṛḍhadhanvibhiḥ

व्याधितस्य विवित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणःअवशस्य विनाशाय शरीरमपकृष्यते

vyādhitasya vivitsābhistrasyato jīvitaiṣiṇaḥavaśasya vināśāya śarīramapakṛṣyate

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिवआयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः

sravanti na nivartante srotāṃsi saritāmivaāyurādāya martyānāṃ rātryahāni punaḥ punaḥ

व्यत्ययो ह्ययमत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोःजातं मर्त्यं जरयति निमेषं नावतिष्ठते

vyatyayo hyayamatyantaṃ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥjātaṃ martyaṃ jarayati nimeṣaṃ nāvatiṣṭhate

सुखदुःखानि भूतानामजरो जरयन्नसौआदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च

sukhaduḥkhāni bhūtānāmajaro jarayannasauādityo hyastamabhyeti punaḥ punarudeti ca

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशङ्कितान्इष्टानिष्टान्मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रयः

adṛṣṭapūrvānādāya bhāvānapariśaṅkitāniṣṭāniṣṭānmanuṣyāṇāmastaṃ gacchanti rātrayaḥ

यो यमिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात्यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्

yo yamicchedyathākāmaṃ kāmānāṃ tattadāpnuyātyadi syānna parādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam

संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाःदृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाश्च स्वकर्मभिः

saṃyatāśca hi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥdṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāśca svakarmabhiḥ

अपरे बालिशाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाःआशीर्भिरप्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः

apare bāliśāḥ santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥāśīrbhirapyasaṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितःवञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते

bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥvañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheṣveva jīryate

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठतिकश्चित्कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्यमधिगच्छति

aceṣṭamānamāsīnaṃ śrīḥ kaṃcidupatiṣṭhatikaścitkarmānusṛtyānyo na prāpyamadhigacchati

अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतःशुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति

aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥśukramanyatra saṃbhūtaṃ punaranyatra gacchati

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वाआम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते

tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vā na vāāmrapuṣpopamā yasya nivṛttirupalabhyate

केषांचित्पुत्रकामानामनुसंतानमिच्छताम्सिद्धौ प्रयतमानानां नैवाण्डमुपजायते

keṣāṃcitputrakāmānāmanusaṃtānamicchatāmsiddhau prayatamānānāṃ naivāṇḍamupajāyate

गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धादाशीविषादिवआयुष्माञ्जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितैव सः

garbhāccodvijamānānāṃ kruddhādāśīviṣādivaāyuṣmāñjāyate putraḥ kathaṃ pretaḥ pitaiva saḥ

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिःदश मासान्परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः

devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥdaśa māsānparidhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान्विपुलानभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः

apare dhanadhānyāni bhogāṃśca pitṛsaṃcitānvipulānabhijāyante labdhāstaireva maṅgalaiḥ

अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमेउपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते

anyonyaṃ samabhipretya maithunasya samāgameupadrava ivāviṣṭo yoniṃ garbhaḥ prapadyate

शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम्प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम्

śīrṇaṃ paraśarīreṇa nicchavīkaṃ śarīriṇamprāṇināṃ prāṇasaṃrodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam

निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम्विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावमिवाहितम्

nirdagdhaṃ paradehena paradehaṃ calācalamvinaśyantaṃ vināśānte nāvi nāvamivāhitam

संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुमचेतनम्केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वमिह पश्यसि

saṃgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindumacetanamkena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvamiha paśyasi

अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताःतस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यते

annapānāni jīryante yatra bhakṣāśca bhakṣitāḥtasminnevodare garbhaḥ kiṃ nānnamiva jīryate

गर्भमूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिःधारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर्विद्यते वशः

garbhamūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥdhāraṇe vā visarge vā na karturvidyate vaśaḥ

स्रवन्ति ह्युदराद्गर्भा जायमानास्तथापरेआगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते

sravanti hyudarādgarbhā jāyamānāstathāpareāgamena sahānyeṣāṃ vināśa upapadyate

एतस्माद्योनिसंबन्धाद्यो जीवन्परिमुच्यतेप्रजां च लभते कांचित्पुनर्द्वंद्वेषु मज्जति

etasmādyonisaṃbandhādyo jīvanparimucyateprajāṃ ca labhate kāṃcitpunardvaṃdveṣu majjati

शतस्य सहजातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम्प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः

śatasya sahajātasya saptamīṃ daśamīṃ daśāmprāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ

नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयःव्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव

nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yogāḥ syurnātra saṃśayaḥvyādhibhiśca vimathyante vyālaiḥ kṣudramṛgā iva

व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलं धनम्वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः

vyādhibhirbhakṣyamāṇānāṃ tyajatāṃ vipulaṃ dhanamvedanāṃ nāpakarṣanti yatamānāścikitsakāḥ

ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः संभृतौषधाःव्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिताः

te cāpi nipuṇā vaidyāḥ kuśalāḥ saṃbhṛtauṣadhāḥvyādhibhiḥ parikṛṣyante mṛgā vyādhairivārditāḥ

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि चदृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैरिवोत्तमैः

te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṃṣi vividhāni cadṛśyante jarayā bhagnā nāgā nāgairivottamaiḥ

के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान्मृगपक्षिणःश्वापदानि दरिद्रांश्च प्रायो नार्ता भवन्ति ते

ke vā bhuvi cikitsante rogārtānmṛgapakṣiṇaḥśvāpadāni daridrāṃśca prāyo nārtā bhavanti te

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजसःआक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा

ghorānapi durādharṣānnṛpatīnugratejasaḥākramya roga ādatte paśūnpaśupaco yathā

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्स्रोतसा सहसा क्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा

iti lokamanākrandaṃ mohaśokapariplutamsrotasā sahasā kṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथास्वभावा व्यतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिषु

na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā tathāsvabhāvā vyativartante ye niyuktāḥ śarīriṣu

न म्रियेरन्न जीर्येरन्सर्वे स्युः सर्वकामिकाःनाप्रियं प्रतिपश्येयुरुत्थानस्य फलं प्रति

na mriyeranna jīryeransarve syuḥ sarvakāmikāḥnāpriyaṃ pratipaśyeyurutthānasya phalaṃ prati

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छतियतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा

uparyupari lokasya sarvo bhavitumicchatiyatate ca yathāśakti na ca tadvartate tathā

ऐश्वर्यमदमत्तांश्च मत्तान्मद्यमदेन चअप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रान्ताः पर्युपासते

aiśvaryamadamattāṃśca mattānmadyamadena caapramattāḥ śaṭhāḥ krūrā vikrāntāḥ paryupāsate

क्लेशाः प्रतिनिवर्तन्ते केषांचिदसमीक्षिताःस्वं स्वं च पुनरन्येषां न किंचिदभिगम्यते

kleśāḥ pratinivartante keṣāṃcidasamīkṣitāḥsvaṃ svaṃ ca punaranyeṣāṃ na kiṃcidabhigamyate

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषुवहन्ति शिबिकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकागताः

mahacca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣuvahanti śibikāmanye yāntyanye śibikāgatāḥ

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरःसराःमनुजाश्च शतस्त्रीकाः शतशो विधवाः स्त्रियः

sarveṣāmṛddhikāmānāmanye rathapuraḥsarāḥmanujāśca śatastrīkāḥ śataśo vidhavāḥ striyaḥ

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराःइदमन्यत्परं पश्य मात्र मोहं करिष्यसि

dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu gacchantyekaikaśo narāḥidamanyatparaṃ paśya mātra mohaṃ kariṣyasi

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यजउभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज

tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyajaubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तमयेन देवाः परित्यज्य मर्त्यलोकं दिवं गताः

etatte paramaṃ guhyamākhyātamṛṣisattamayena devāḥ parityajya martyalokaṃ divaṃ gatāḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः परमबुद्धिमान्संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत

nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ paramabuddhimānsaṃcintya manasā dhīro niścayaṃ nādhyagacchata

पुत्रदारैर्महान्क्लेशो विद्याम्नाये महाञ्श्रमःकिं नु स्याच्छाश्वतं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम्

putradārairmahānkleśo vidyāmnāye mahāñśramaḥkiṃ nu syācchāśvataṃ sthānamalpakleśaṃ mahodayam

ततो मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मनःपरावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम्

tato muhūrtaṃ saṃcintya niścitāṃ gatimātmanaḥparāvarajño dharmasya parāṃ naiḥśreyasīṃ gatim

कथं त्वहमसंक्लिष्टो गच्छेयं परमां गतिम्नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंसारसागरे

kathaṃ tvahamasaṃkliṣṭo gaccheyaṃ paramāṃ gatimnāvarteyaṃ yathā bhūyo yonisaṃsārasāgare

परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनःसर्वसङ्गान्परित्यज्य निश्चितां मनसो गतिम्

paraṃ bhāvaṃ hi kāṅkṣāmi yatra nāvartate punaḥsarvasaṅgānparityajya niścitāṃ manaso gatim

तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मेऽधिगमिष्यतिअक्षयश्चाव्ययश्चैव यत्र स्थास्यामि शाश्वतः

tatra yāsyāmi yatrātmā śamaṃ me'dhigamiṣyatiakṣayaścāvyayaścaiva yatra sthāsyāmi śāśvataḥ

न तु योगमृते शक्या प्राप्तुं सा परमा गतिःअवबन्धो हि मुक्तस्य कर्मभिर्नोपपद्यते

na tu yogamṛte śakyā prāptuṃ sā paramā gatiḥavabandho hi muktasya karmabhirnopapadyate

तस्माद्योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम्वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम्

tasmādyogaṃ samāsthāya tyaktvā gṛhakalevaramvāyubhūtaḥ pravekṣyāmi tejorāśiṃ divākaram

न ह्येष क्षयमाप्नोति सोमः सुरगणैर्यथाकम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहतिक्षीयते हि सदा सोमः पुनश्चैवाभिपूर्यते

na hyeṣa kṣayamāpnoti somaḥ suragaṇairyathākampitaḥ patate bhūmiṃ punaścaivādhirohatikṣīyate hi sadā somaḥ punaścaivābhipūryate

रविस्तु संतापयति लोकान्रश्मिभिरुल्बणैःसर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डलः

ravistu saṃtāpayati lokānraśmibhirulbaṇaiḥsarvatasteja ādatte nityamakṣayamaṇḍalaḥ

अतो मे रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजसम्अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो निःसङ्गेनान्तरात्मना

ato me rocate gantumādityaṃ dīptatejasamatra vatsyāmi durdharṣo niḥsaṅgenāntarātmanā

सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम्ऋषिभिः सह यास्यामि सौरं तेजोऽतिदुःसहम्

sūryasya sadane cāhaṃ nikṣipyedaṃ kalevaramṛṣibhiḥ saha yāsyāmi sauraṃ tejo'tiduḥsaham

आपृच्छामि नगान्नागान्गिरीनुर्वीं दिशो दिवम्देवदानवगन्धर्वान्पिशाचोरगराक्षसान्

āpṛcchāmi nagānnāgāngirīnurvīṃ diśo divamdevadānavagandharvānpiśācoragarākṣasān

लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि नसंशयःपश्यन्तु योगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षिभिः

lokeṣu sarvabhūtāni pravekṣyāmi nasaṃśayaḥpaśyantu yogavīryaṃ me sarve devāḥ saharṣibhiḥ

अथानुज्ञाप्य तमृषिं नारदं लोकविश्रुतम्तस्मादनुज्ञां संप्राप्य जगाम पितरं प्रति

athānujñāpya tamṛṣiṃ nāradaṃ lokaviśrutamtasmādanujñāṃ saṃprāpya jagāma pitaraṃ prati

सोऽभिवाद्य महात्मानमृषिं द्वैपायनं मुनिम्शुकः प्रदक्षिणीकृत्य कृष्णमापृष्टवान्मुनिः

so'bhivādya mahātmānamṛṣiṃ dvaipāyanaṃ munimśukaḥ pradakṣiṇīkṛtya kṛṣṇamāpṛṣṭavānmuniḥ

श्रुत्वा ऋषिस्तद्वचनं शुकस्य; प्रीतो महात्मा पुनराह चैनम्भो भोः पुत्र स्थीयतां तावदद्य; यावच्चक्षुः प्रीणयामि त्वदर्थम्

śrutvā ṛṣistadvacanaṃ śukasya; prīto mahātmā punarāha cainambho bhoḥ putra sthīyatāṃ tāvadadya; yāvaccakṣuḥ prīṇayāmi tvadartham

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनःमोक्षमेवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दधेपितरं संपरित्यज्य जगाम द्विजसत्तमः

nirapekṣaḥ śuko bhūtvā niḥsneho muktabandhanaḥmokṣamevānusaṃcintya gamanāya mano dadhepitaraṃ saṃparityajya jagāma dvijasattamaḥ