Parva.Adhyaya 12.320

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्येवमुक्त्वा वचनं ब्रह्मर्षिः सुमहातपाःप्रातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा लोकांश्चतुर्विधान्

ityevamuktvā vacanaṃ brahmarṣiḥ sumahātapāḥprātiṣṭhata śukaḥ siddhiṃ hitvā lokāṃścaturvidhān

तमो ह्यष्टविधं हित्वा जहौ पञ्चविधं रजःततः सत्त्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत्

tamo hyaṣṭavidhaṃ hitvā jahau pañcavidhaṃ rajaḥtataḥ sattvaṃ jahau dhīmāṃstadadbhutamivābhavat

ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जितेब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत्स विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

tatastasminpade nitye nirguṇe liṅgavarjitebrahmaṇi pratyatiṣṭhatsa vidhūmo'gniriva jvalan

उल्कापाता दिशां दाहा भूमिकम्पास्तथैव चप्रादुर्भूताः क्षणे तस्मिंस्तदद्भुतमिवाभवत्

ulkāpātā diśāṃ dāhā bhūmikampāstathaiva caprādurbhūtāḥ kṣaṇe tasmiṃstadadbhutamivābhavat

द्रुमाः शाखाश्च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताःनिर्घातशब्दैश्च गिरिर्हिमवान्दीर्यतीव ह

drumāḥ śākhāśca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥnirghātaśabdaiśca girirhimavāndīryatīva ha

न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावकःह्रदाश्च सरितश्चैव चुक्षुभुः सागरास्तथा

na babhāse sahasrāṃśurna jajvāla ca pāvakaḥhradāśca saritaścaiva cukṣubhuḥ sāgarāstathā

ववर्ष वासवस्तोयं रसवच्च सुगन्धि चववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः

vavarṣa vāsavastoyaṃ rasavacca sugandhi cavavau samīraṇaścāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ

स शृङ्गेऽप्रतिमे दिव्ये हिमवन्मेरुसंभवेसंश्लिष्टे श्वेतपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे

sa śṛṅge'pratime divye himavanmerusaṃbhavesaṃśliṣṭe śvetapīte dve rukmarūpyamaye śubhe

शतयोजनविस्तारे तिर्यगूर्ध्वं च भारतउदीचीं दिशमाश्रित्य रुचिरे संददर्श ह

śatayojanavistāre tiryagūrdhvaṃ ca bhārataudīcīṃ diśamāśritya rucire saṃdadarśa ha

सोऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकःततः पर्वतशृङ्गे द्वे सहसैव द्विधाकृतेअदृश्येतां महाराज तदद्भुतमिवाभवत्

so'viśaṅkena manasā tathaivābhyapatacchukaḥtataḥ parvataśṛṅge dve sahasaiva dvidhākṛteadṛśyetāṃ mahārāja tadadbhutamivābhavat

ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतःन च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः

tataḥ parvataśṛṅgābhyāṃ sahasaiva viniḥsṛtaḥna ca pratijaghānāsya sa gatiṃ parvatottamaḥ

ततो महानभूच्छब्दो दिवि सर्वदिवौकसाम्गन्धर्वाणामृषीणां च ये च शैलनिवासिनः

tato mahānabhūcchabdo divi sarvadivaukasāmgandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca ye ca śailanivāsinaḥ

दृष्ट्वा शुकमतिक्रान्तं पर्वतं च द्विधाकृतम्साधु साध्विति तत्रासीन्नादः सर्वत्र भारत

dṛṣṭvā śukamatikrāntaṃ parvataṃ ca dvidhākṛtamsādhu sādhviti tatrāsīnnādaḥ sarvatra bhārata

स पूज्यमानो देवैश्च गन्धर्वैरृषिभिस्तथायक्षराक्षससंघैश्च विद्याधरगणैस्तथा

sa pūjyamāno devaiśca gandharvairṛṣibhistathāyakṣarākṣasasaṃghaiśca vidyādharagaṇaistathā

दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णमन्तरिक्षं समन्ततःआसीत्किल महाराज शुकाभिपतने तदा

divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇamantarikṣaṃ samantataḥāsītkila mahārāja śukābhipatane tadā

ततो मन्दाकिनीं रम्यामुपरिष्टादभिव्रजन्शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननाम्

tato mandākinīṃ ramyāmupariṣṭādabhivrajanśuko dadarśa dharmātmā puṣpitadrumakānanām

तस्यां क्रीडन्त्यभिरताः स्नान्ति चैवाप्सरोगणाःशून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः

tasyāṃ krīḍantyabhiratāḥ snānti caivāpsarogaṇāḥśūnyākāraṃ nirākārāḥ śukaṃ dṛṣṭvā vivāsasaḥ

तं प्रक्रमन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितःउत्तमां गतिमास्थाय पृष्ठतोऽनुससार ह

taṃ prakramantamājñāya pitā snehasamanvitaḥuttamāṃ gatimāsthāya pṛṣṭhato'nusasāra ha

शुकस्तु मारुतादूर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम्दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा

śukastu mārutādūrdhvaṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagāmdarśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūto'bhavattadā

महायोगगतिं त्वग्र्यां व्यासोत्थाय महातपाःनिमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ

mahāyogagatiṃ tvagryāṃ vyāsotthāya mahātapāḥnimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṃ yayau

स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम्शशंसुरृषयस्तस्मै कर्म पुत्रस्य तत्तदा

sa dadarśa dvidhā kṛtvā parvatāgraṃ śukaṃ gatamśaśaṃsurṛṣayastasmai karma putrasya tattadā

ततः शुकेति दीर्घेण शैक्षेणाक्रन्दितस्तदास्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रीँल्लोकाननुनाद्य वै

tataḥ śuketi dīrgheṇa śaikṣeṇākranditastadāsvayaṃ pitrā svareṇoccaistrīm̐llokānanunādya vai

शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखःप्रत्यभाषत धर्मात्मा भोःशब्देनानुनादयन्

śukaḥ sarvagato bhūtvā sarvātmā sarvatomukhaḥpratyabhāṣata dharmātmā bhoḥśabdenānunādayan

तत एकाक्षरं नादं भो इत्येव समीरयन्प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुच्चैः स्थावरजङ्गमम्

tata ekākṣaraṃ nādaṃ bho ityeva samīrayanpratyāharajjagatsarvamuccaiḥ sthāvarajaṅgamam

ततः प्रभृति चाद्यापि शब्दानुच्चारितान्पृथक्गिरिगह्वरपृष्ठेषु व्याजहार शुकं प्रति

tataḥ prabhṛti cādyāpi śabdānuccāritānpṛthakgirigahvarapṛṣṭheṣu vyājahāra śukaṃ prati

अन्तर्हितः प्रभावं तु दर्शयित्वा शुकस्तदागुणान्संत्यज्य शब्दादीन्पदमध्यगमत्परम्

antarhitaḥ prabhāvaṃ tu darśayitvā śukastadāguṇānsaṃtyajya śabdādīnpadamadhyagamatparam

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसःनिषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रमेवानुचिन्तयन्

mahimānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasyāmitatejasaḥniṣasāda giriprasthe putramevānucintayan

ततो मन्दाकिनीतीरे क्रीडन्तोऽप्सरसां गणाःआसाद्य तमृषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः

tato mandākinītīre krīḍanto'psarasāṃ gaṇāḥāsādya tamṛṣiṃ sarvāḥ saṃbhrāntā gatacetasaḥ

जले निलिल्यिरे काश्चित्काश्चिद्गुल्मान्प्रपेदिरेवसनान्याददुः काश्चिद्दृष्ट्वा तं मुनिसत्तमम्

jale nililyire kāścitkāścidgulmānprapedirevasanānyādaduḥ kāściddṛṣṭvā taṃ munisattamam

तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदासक्ततामात्मनश्चैव प्रीतोऽभूद्व्रीडितश्च ह

tāṃ muktatāṃ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadāsaktatāmātmanaścaiva prīto'bhūdvrīḍitaśca ha

तं देवगन्धर्ववृतो महर्षिगणपूजितःपिनाकहस्तो भगवानभ्यागच्छत शंकरः

taṃ devagandharvavṛto maharṣigaṇapūjitaḥpinākahasto bhagavānabhyāgacchata śaṃkaraḥ

तमुवाच महादेवः सान्त्वपूर्वमिदं वचःपुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा

tamuvāca mahādevaḥ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥputraśokābhisaṃtaptaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चैव हवीर्येण सदृशः पुत्रस्त्वया मत्तः पुरा वृतः

agnerbhūmerapāṃ vāyorantarikṣasya caiva havīryeṇa sadṛśaḥ putrastvayā mattaḥ purā vṛtaḥ

स तथालक्षणो जातस्तपसा तव संभृतःमम चैव प्रभावेन ब्रह्मतेजोमयः शुचिः

sa tathālakṣaṇo jātastapasā tava saṃbhṛtaḥmama caiva prabhāvena brahmatejomayaḥ śuciḥ

स गतिं परमां प्राप्तो दुष्प्रापामजितेन्द्रियैःदैवतैरपि विप्रर्षे तं त्वं किमनुशोचसि

sa gatiṃ paramāṃ prāpto duṣprāpāmajitendriyaiḥdaivatairapi viprarṣe taṃ tvaṃ kimanuśocasi

यावत्स्थास्यन्ति गिरयो यावत्स्थास्यन्ति सागराःतावत्तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति

yāvatsthāsyanti girayo yāvatsthāsyanti sāgarāḥtāvattavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati

छायां स्वपुत्रसदृशीं सर्वतोऽनपगां सदाद्रक्ष्यसे त्वं च लोकेऽस्मिन्मत्प्रसादान्महामुने

chāyāṃ svaputrasadṛśīṃ sarvato'napagāṃ sadādrakṣyase tvaṃ ca loke'sminmatprasādānmahāmune

सोऽनुनीतो भगवता स्वयं रुद्रेण भारतछायां पश्यन्समावृत्तः स मुनिः परया मुदा

so'nunīto bhagavatā svayaṃ rudreṇa bhāratachāyāṃ paśyansamāvṛttaḥ sa muniḥ parayā mudā

इति जन्म गतिश्चैव शुकस्य भरतर्षभविस्तरेण मयाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि

iti janma gatiścaiva śukasya bharatarṣabhavistareṇa mayākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

एतदाचष्ट मे राजन्देवर्षिर्नारदः पुराव्यासश्चैव महायोगी संजल्पेषु पदे पदे

etadācaṣṭa me rājandevarṣirnāradaḥ purāvyāsaścaiva mahāyogī saṃjalpeṣu pade pade

इतिहासमिमं पुण्यं मोक्षधर्मार्थसंहितम्धारयेद्यः शमपरः स गच्छेत्परमां गतिम्

itihāsamimaṃ puṇyaṃ mokṣadharmārthasaṃhitamdhārayedyaḥ śamaparaḥ sa gacchetparamāṃ gatim