Parva.Adhyaya 12.321

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकःय इच्छेत्सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः

gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho'tha bhikṣukaḥya icchetsiddhimāsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ

कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो निःश्रेयसं परम्विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च

kuto hyasya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ paramvidhinā kena juhuyāddaivaṃ pitryaṃ tathaiva ca

मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकःस्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः

muktaśca kāṃ gatiṃ gacchenmokṣaścaiva kimātmakaḥsvargataścaiva kiṃ kuryādyena na cyavate divaḥ

देवतानां च को देवः पितॄणां च तथा पितातस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह

devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitātasmātparataraṃ yacca tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघन ह्येष तर्कया शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

gūḍhaṃ māṃ praśnavitpraśnaṃ pṛcchase tvamihānaghana hyeṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatairapi

ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वागहनं ह्येतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन्

ṛte devaprasādādvā rājañjñānāgamena vāgahanaṃ hyetadākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamnāradasya ca saṃvādamṛṣernārāyaṇasya ca

नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनःधर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत

nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥdharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me'bhyabhāṣata

कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवेऽन्तरेनरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च

kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve'ntarenaro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca

तेभ्यो नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौबदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये

tebhyo nārāyaṇanarau tapastepaturavyayaubadaryāśramamāsādya śakaṭe kanakāmaye

अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम्तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ

aṣṭacakraṃ hi tadyānaṃ bhūtayuktaṃ manoramamtatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau

तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैरपियस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति

tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surairapiyasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭumarhati

नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छयचोदितःमहामेरोर्गिरेः शृङ्गात्प्रच्युतो गन्धमादनम्

nūnaṃ tayoranumate hṛdi hṛcchayacoditaḥmahāmerorgireḥ śṛṅgātpracyuto gandhamādanam

नारदः सुमहद्भूतं लोकान्सर्वानचीचरत्तं देशमगमद्राजन्बदर्याश्रममाशुगः

nāradaḥ sumahadbhūtaṃ lokānsarvānacīcarattaṃ deśamagamadrājanbadaryāśramamāśugaḥ

तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत्इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिँल्लोकाः प्रतिष्ठिताः

tayorāhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tvabhūtidaṃ tadāspadaṃ kṛtsnaṃ yasmim̐llokāḥ pratiṣṭhitāḥ

सदेवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनरलेलिहाःएका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा

sadevāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnaralelihāḥekā mūrtiriyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaścaturvidhā

धर्मस्य कुलसंतानो महानेभिर्विवर्धितःअहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरिहनरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा

dharmasya kulasaṃtāno mahānebhirvivardhitaḥaho hyanugṛhīto'dya dharma ebhiḥ surairihanaranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā

तत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरेस्थितौ धर्मोत्तरौ ह्येतौ तथा तपसि धिष्ठितौ

tatra kṛṣṇo hariścaiva kasmiṃścitkāraṇāntaresthitau dharmottarau hyetau tathā tapasi dhiṣṭhitau

एतौ हि परमं धाम कानयोराह्निकक्रियापितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौकां देवतां नु यजतः पितॄन्वा कान्महामती

etau hi paramaṃ dhāma kānayorāhnikakriyāpitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinaukāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝnvā kānmahāmatī

इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य हसहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा

iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya hasahasā prādurabhavatsamīpe devayostadā

कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितःपूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः

kṛte daive ca pitrye ca tatastābhyāṃ nirīkṣitaḥpūjitaścaiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम्उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः

taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryamapūrvaṃ vidhivistaramupopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavānṛṣiḥ

नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मनानमस्कृत्वा महादेवमिदं वचनमब्रवीत्

nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanānamaskṛtvā mahādevamidaṃ vacanamabravīt

वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसेत्वमजः शाश्वतो धाता मतोऽमृतमनुत्तमम्प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत्

vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyasetvamajaḥ śāśvato dhātā mato'mṛtamanuttamampratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat

चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाःयजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम्

catvāro hyāśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥyajante tvāmaharaharnānāmūrtisamāsthitam

पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतो गुरुःकं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे

pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥkaṃ tvadya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe

श्रीभगवानुवाचअवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम्तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम्

śrībhagavānuvācaavācyametadvaktavyamātmaguhyaṃ sanātanamtava bhaktimato brahmanvakṣyāmi tu yathātatham

यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम्इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम्

yattatsūkṣmamavijñeyamavyaktamacalaṃ dhruvamindriyairindriyārthaiśca sarvabhūtaiśca varjitam

स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यतेत्रिगुणव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चेति कल्पितःतस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम

sa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyatetriguṇavyatirikto'sau puruṣaśceti kalpitaḥtasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama

अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्ययातां योनिमावयोर्विद्धि योऽसौ सदसदात्मकःआवाभ्यां पूज्यतेऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते

avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakṛtiravyayātāṃ yonimāvayorviddhi yo'sau sadasadātmakaḥāvābhyāṃ pūjyate'sau hi daive pitrye ca kalpite

नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता देवोऽथ वा द्विजःआत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे

nāsti tasmātparo'nyo hi pitā devo'tha vā dvijaḥātmā hi nau sa vijñeyastatastaṃ pūjayāvahe

तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकभाविनीदैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम्

tenaiṣā prathitā brahmanmaryādā lokabhāvinīdaivaṃ pitryaṃ ca kartavyamiti tasyānuśāsanam

ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तपो दमःमरीचिरङ्गिरात्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

brahmā sthāṇurmanurdakṣo bhṛgurdharmastapo damaḥmarīciraṅgirātriśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव चकर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च

vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvānsoma eva cakardamaścāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca

एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताःतस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्ति सनातनीम्

ekaviṃśatirutpannāste prajāpatayaḥ smṛtāḥtasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīm

दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतःआत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः

daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ

स्वर्गस्था अपि ये केचित्तं नमस्यन्ति देहिनःते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम्

svargasthā api ye kecittaṃ namasyanti dehinaḥte tatprasādādgacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim

ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव चकलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः

ye hīnāḥ saptadaśabhirguṇaiḥ karmabhireva cakalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ

मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कल्पितःस हि सर्वगतश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते

muktānāṃ tu gatirbrahmankṣetrajña iti kalpitaḥsa hi sarvagataścaiva nirguṇaścaiva kathyate

दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततःएवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम्

dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥevaṃ jñātvā tamātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam

तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानातनुसमास्थिताःभक्त्या संपूजयन्त्याद्यं गतिं चैषां ददाति सः

taṃ vedāścāśramāścaiva nānātanusamāsthitāḥbhaktyā saṃpūjayantyādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ

ये तु तद्भाविता लोके एकान्तित्वं समास्थिताःएतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युत

ye tu tadbhāvitā loke ekāntitvaṃ samāsthitāḥetadabhyadhikaṃ teṣāṃ yatte taṃ praviśantyuta

इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितःभक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः

iti guhyasamuddeśastava nārada kīrtitaḥbhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ