Parva.Adhyaya 12.322

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

स एवमुक्तो द्विपदां वरिष्ठो; नारायणेनोत्तमपूरुषेणजगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं; नारायणं लोकहिताधिवासम्

sa evamukto dvipadāṃ variṣṭho; nārāyaṇenottamapūruṣeṇajagāda vākyaṃ dvipadāṃ variṣṭhaṃ; nārāyaṇaṃ lokahitādhivāsam

यदर्थमात्मप्रभवेह जन्म; तवोत्तमं धर्मगृहे चतुर्धातत्साध्यतां लोकहितार्थमद्य; गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम्

yadarthamātmaprabhaveha janma; tavottamaṃ dharmagṛhe caturdhātatsādhyatāṃ lokahitārthamadya; gacchāmi draṣṭuṃ prakṛtiṃ tavādyām

वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ; तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम्पूजां गुरूणां सततं करोमि; परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम्

vedāḥ svadhītā mama lokanātha; taptaṃ tapo nānṛtamuktapūrvampūjāṃ gurūṇāṃ satataṃ karomi; parasya guhyaṃ na ca bhinnapūrvam

गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे; शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम्तं चादिदेवं सततं प्रपन्न; एकान्तभावेन वृणोम्यजस्रम्एभिर्विशेषैः परिशुद्धसत्त्वः; कस्मान्न पश्येयमनन्तमीशम्

guptāni catvāri yathāgamaṃ me; śatrau ca mitre ca samo'smi nityamtaṃ cādidevaṃ satataṃ prapanna; ekāntabhāvena vṛṇomyajasramebhirviśeṣaiḥ pariśuddhasattvaḥ; kasmānna paśyeyamanantamīśam

तत्पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य; नारायणः सात्वतधर्मगोप्तागच्छेति तं नारदमुक्तवान्स; संपूजयित्वात्मविधिक्रियाभिः

tatpārameṣṭhyasya vaco niśamya; nārāyaṇaḥ sātvatadharmagoptāgaccheti taṃ nāradamuktavānsa; saṃpūjayitvātmavidhikriyābhiḥ

ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः; सोऽभ्यर्चयित्वा तमृषिं पुराणम्खमुत्पपातोत्तमवेगयुक्त;स्ततोऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये

tato visṛṣṭaḥ parameṣṭhiputraḥ; so'bhyarcayitvā tamṛṣiṃ purāṇamkhamutpapātottamavegayukta;stato'dhimerau sahasā nililye

तत्रावतस्थे च मुनिर्मुहूर्त;मेकान्तमासाद्य गिरेः स शृङ्गेआलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन; ददर्श चात्यद्भुतरूपयुक्तम्

tatrāvatasthe ca munirmuhūrta;mekāntamāsādya gireḥ sa śṛṅgeālokayannuttarapaścimena; dadarśa cātyadbhutarūpayuktam

क्षीरोदधेरुत्तरतो हि द्वीपः; श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालःमेरोः सहस्रैः स हि योजनानां; द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिर्निरुक्तः

kṣīrodadheruttarato hi dvīpaḥ; śvetaḥ sa nāmnā prathito viśālaḥmeroḥ sahasraiḥ sa hi yojanānāṃ; dvātriṃśatordhvaṃ kavibhirniruktaḥ

अतीन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र; निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनश्चश्वेताः पुमांसो गतसर्वपापा;श्चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम्

atīndriyāścānaśanāśca tatra; niṣpandahīnāḥ susugandhinaścaśvetāḥ pumāṃso gatasarvapāpā;ścakṣurmuṣaḥ pāpakṛtāṃ narāṇām

वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना; दिव्यान्वयरूपाः शुभसारोपेताःछत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः; सत्पुष्करचतुष्का राजीवशतपादाः

vajrāsthikāyāḥ samamānonmānā; divyānvayarūpāḥ śubhasāropetāḥchatrākṛtiśīrṣā meghaughaninādāḥ; satpuṣkaracatuṣkā rājīvaśatapādāḥ

षष्ट्या दन्तैर्युक्ताः शुक्लै;रष्टाभिर्दंष्ट्राभिर्येजिह्वाभिर्ये विष्वग्वक्त्रं; लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम्

ṣaṣṭyā dantairyuktāḥ śuklai;raṣṭābhirdaṃṣṭrābhiryejihvābhirye viṣvagvaktraṃ; lelihyante sūryaprakhyam

भक्त्या देवं विश्वोत्पन्नं; यस्मात्सर्वे लोकाः सूताःवेदा धर्मा मुनयः शान्ता; देवाः सर्वे तस्य विसर्गाः

bhaktyā devaṃ viśvotpannaṃ; yasmātsarve lokāḥ sūtāḥvedā dharmā munayaḥ śāntā; devāḥ sarve tasya visargāḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनःकथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिरुत्तमा

atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥkathaṃ te puruṣā jātāḥ kā teṣāṃ gatiruttamā

ये विमुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तमतेषां लक्षणमेतद्धि यच्छ्वेतद्वीपवासिनाम्

ye vimuktā bhavantīha narā bharatasattamateṣāṃ lakṣaṇametaddhi yacchvetadvīpavāsinām

तस्मान्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मेत्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम्

tasmānme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi metvaṃ hi sarvakathārāmastvāṃ caivopāśritā vayam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

विस्तीर्णैषा कथा राजञ्श्रुता मे पितृसंनिधौसैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि स स्मृतः

vistīrṇaiṣā kathā rājañśrutā me pitṛsaṃnidhausaiṣā tava hi vaktavyā kathāsāro hi sa smṛtaḥ

राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवःआखण्डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम्

rājoparicaro nāma babhūvādhipatirbhuvaḥākhaṇḍalasakhaḥ khyāto bhakto nārāyaṇaṃ harim

धार्मिको नित्यभक्तश्च पितॄन्नित्यमतन्द्रितःसाम्राज्यं तेन संप्राप्तं नारायणवरात्पुरा

dhārmiko nityabhaktaśca pitṝnnityamatandritaḥsāmrājyaṃ tena saṃprāptaṃ nārāyaṇavarātpurā

सात्वतं विधिमास्थाय प्राक्सूर्यमुखनिःसृतम्पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान्

sātvataṃ vidhimāsthāya prāksūryamukhaniḥsṛtampūjayāmāsa deveśaṃ taccheṣeṇa pitāmahān

पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सःशेषान्नभुक्सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकःसर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम्

pitṛśeṣeṇa viprāṃśca saṃvibhajyāśritāṃśca saḥśeṣānnabhuksatyaparaḥ sarvabhūteṣvahiṃsakaḥsarvabhāvena bhaktaḥ sa devadevaṃ janārdanam

तस्य नारायणे भक्तिं वहतोऽमित्रकर्शनएकशय्यासनं शक्रो दत्तवान्देवराट्स्वयम्

tasya nārāyaṇe bhaktiṃ vahato'mitrakarśanaekaśayyāsanaṃ śakro dattavāndevarāṭsvayam

आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनानि चएतद्भगवते सर्वमिति तत्प्रेक्षितं सदा

ātmā rājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanāni caetadbhagavate sarvamiti tatprekṣitaṃ sadā

काम्यनैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमक्रियाःसर्वाः सात्वतमास्थाय विधिं चक्रे समाहितः

kāmyanaimittikājasraṃ yajñiyāḥ paramakriyāḥsarvāḥ sātvatamāsthāya vidhiṃ cakre samāhitaḥ

पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनःप्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते चाग्रभोजनम्

pañcarātravido mukhyāstasya gehe mahātmanaḥprāyaṇaṃ bhagavatproktaṃ bhuñjate cāgrabhojanam

तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनःनानृता वाक्समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत्न च कायेन कृतवान्स पापं परमण्वपि

tasya praśāsato rājyaṃ dharmeṇāmitraghātinaḥnānṛtā vāksamabhavanmano duṣṭaṃ na cābhavatna ca kāyena kṛtavānsa pāpaṃ paramaṇvapi

ये हि ते मुनयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनःतैरेकमतिभिर्भूत्वा यत्प्रोक्तं शास्त्रमुत्तमम्

ye hi te munayaḥ khyātāḥ sapta citraśikhaṇḍinaḥtairekamatibhirbhūtvā yatproktaṃ śāstramuttamam

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुःवसिष्ठश्च महातेजा एते चित्रशिखण्डिनः

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥvasiṣṭhaśca mahātejā ete citraśikhaṇḍinaḥ

सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायंभुवोऽष्टमःएताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम्

sapta prakṛtayo hyetāstathā svāyaṃbhuvo'ṣṭamaḥetābhirdhāryate lokastābhyaḥ śāstraṃ viniḥsṛtam

एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताःइदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम्लोकान्संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे

ekāgramanaso dāntā munayaḥ saṃyame ratāḥidaṃ śreya idaṃ brahma idaṃ hitamanuttamamlokānsaṃcintya manasā tataḥ śāstraṃ pracakrire

तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितःमर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः

tatra dharmārthakāmā hi mokṣaḥ paścācca kīrtitaḥmaryādā vividhāścaiva divi bhūmau ca saṃsthitāḥ

आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं प्रभुम्दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह

ārādhya tapasā devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhumdivyaṃ varṣasahasraṃ vai sarve te ṛṣibhiḥ saha

नारायणानुशास्ता हि तदा देवी सरस्वतीविवेश तानृषीन्सर्वाँल्लोकानां हितकाम्यया

nārāyaṇānuśāstā hi tadā devī sarasvatīviveśa tānṛṣīnsarvām̐llokānāṃ hitakāmyayā

ततः प्रवर्तिता सम्यक्तपोविद्भिर्द्विजातिभिःशब्दे चार्थे च हेतौ च एषा प्रथमसर्गजा

tataḥ pravartitā samyaktapovidbhirdvijātibhiḥśabde cārthe ca hetau ca eṣā prathamasargajā

आदावेव हि तच्छास्त्रमोंकारस्वरभूषितम्ऋषिभिर्भावितं तत्र यत्र कारुणिको ह्यसौ

ādāveva hi tacchāstramoṃkārasvarabhūṣitamṛṣibhirbhāvitaṃ tatra yatra kāruṇiko hyasau

ततः प्रसन्नो भगवाननिर्दिष्टशरीरगःऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः

tataḥ prasanno bhagavānanirdiṣṭaśarīragaḥṛṣīnuvāca tānsarvānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ

कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानामिदमुत्तमम्लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद्धर्मः प्रवर्तते

kṛtaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāmidamuttamamlokatantrasya kṛtsnasya yasmāddharmaḥ pravartate

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च योनिरेतद्भविष्यतिऋग्यजुःसामभिर्जुष्टमथर्वाङ्गिरसैस्तथा

pravṛttau ca nivṛttau ca yoniretadbhaviṣyatiṛgyajuḥsāmabhirjuṣṭamatharvāṅgirasaistathā

तथा प्रमाणं हि मया कृतो ब्रह्मा प्रसादजःरुद्रश्च क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा

tathā pramāṇaṃ hi mayā kṛto brahmā prasādajaḥrudraśca krodhajo viprā yūyaṃ prakṛtayastathā

सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्भूमिरापोऽग्निरेव चसर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम्

sūryācandramasau vāyurbhūmirāpo'gnireva casarve ca nakṣatragaṇā yacca bhūtābhiśabditam

अधिकारेषु वर्तन्ते यथास्वं ब्रह्मवादिनःसर्वे प्रमाणं हि यथा तथैतच्छास्त्रमुत्तमम्

adhikāreṣu vartante yathāsvaṃ brahmavādinaḥsarve pramāṇaṃ hi yathā tathaitacchāstramuttamam

भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनम्अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम्

bhaviṣyati pramāṇaṃ vai etanmadanuśāsanamasmātpravakṣyate dharmānmanuḥ svāyaṃbhuvaḥ svayam

उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतःतदा प्रवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन्मतिभिरुद्धृतम्

uśanā bṛhaspatiścaiva yadotpannau bhaviṣyataḥtadā pravakṣyataḥ śāstraṃ yuṣmanmatibhiruddhṛtam

स्वायंभुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चोशनसा कृतेबृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रविचारिते

svāyaṃbhuveṣu dharmeṣu śāstre cośanasā kṛtebṛhaspatimate caiva lokeṣu pravicārite

युष्मत्कृतमिदं शास्त्रं प्रजापालो वसुस्ततःबृहस्पतिसकाशाद्वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमाः

yuṣmatkṛtamidaṃ śāstraṃ prajāpālo vasustataḥbṛhaspatisakāśādvai prāpsyate dvijasattamāḥ

स हि मद्भावितो राजा मद्भक्तश्च भविष्यतितेन शास्त्रेण लोकेषु क्रियाः सर्वाः करिष्यति

sa hi madbhāvito rājā madbhaktaśca bhaviṣyatitena śāstreṇa lokeṣu kriyāḥ sarvāḥ kariṣyati

एतद्धि सर्वशास्त्राणां शास्त्रमुत्तमसंज्ञितम्एतदर्थ्यं च धर्म्यं च यशस्यं चैतदुत्तमम्

etaddhi sarvaśāstrāṇāṃ śāstramuttamasaṃjñitametadarthyaṃ ca dharmyaṃ ca yaśasyaṃ caitaduttamam

अस्य प्रवर्तनाच्चैव प्रजावन्तो भविष्यथस च राजा श्रिया युक्तो भविष्यति महान्वसुः

asya pravartanāccaiva prajāvanto bhaviṣyathasa ca rājā śriyā yukto bhaviṣyati mahānvasuḥ

संस्थिते तु नृपे तस्मिञ्शास्त्रमेतत्सनातनम्अन्तर्धास्यति तत्सत्यमेतद्वः कथितं मया

saṃsthite tu nṛpe tasmiñśāstrametatsanātanamantardhāsyati tatsatyametadvaḥ kathitaṃ mayā

एतावदुक्त्वा वचनमदृश्यः पुरुषोत्तमःविसृज्य तानृषीन्सर्वान्कामपि प्रस्थितो दिशम्

etāvaduktvā vacanamadṛśyaḥ puruṣottamaḥvisṛjya tānṛṣīnsarvānkāmapi prasthito diśam

ततस्ते लोकपितरः सर्वलोकार्थचिन्तकाःप्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनिं सनातनम्

tataste lokapitaraḥ sarvalokārthacintakāḥprāvartayanta tacchāstraṃ dharmayoniṃ sanātanam

उत्पन्नेऽऽङ्गिरसे चैव युगे प्रथमकल्पितेसाङ्गोपनिषदं शास्त्रं स्थापयित्वा बृहस्पतौ

utpanne''ṅgirase caiva yuge prathamakalpitesāṅgopaniṣadaṃ śāstraṃ sthāpayitvā bṛhaspatau

जग्मुर्यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाःधारणात्सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः

jagmuryathepsitaṃ deśaṃ tapase kṛtaniścayāḥdhāraṇātsarvalokānāṃ sarvadharmapravartakāḥ