Parva.Adhyaya 12.335

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनःजन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम्महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी

śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmanaḥjanma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakammahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितःस तथा नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयानघ

pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥsa tathā naḥ śruto brahmankathyamānastvayānagha

यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत्हव्यकव्यभुजो विष्णोरुदक्पूर्वे महोदधौतच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना

yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahathavyakavyabhujo viṣṇorudakpūrve mahodadhautacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā

किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणारूपं प्रभावमहतामपूर्वं धीमतां वर

kiṃ tadutpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇārūpaṃ prabhāvamahatāmapūrvaṃ dhīmatāṃ vara

दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम्तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने

dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭhamapūrvamamitaujasamtadaśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kimakaronmune

एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणज्ञानसंभवम्कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम्पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्यां कथयता कथाम्

etannaḥ saṃśayaṃ brahmanpurāṇajñānasaṃbhavamkathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitampāvitāḥ sma tvayā brahmanpuṇyāṃ kathayatā kathām

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम्जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञो धर्मसुतस्य वै

kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitamjagau yadbhagavānvyāso rājño dharmasutasya vai

श्रुत्वाश्वशिरसो मूर्तिं देवस्य हरिमेधसःउत्पन्नसंशयो राजा तमेव समचोदयत्

śrutvāśvaśiraso mūrtiṃ devasya harimedhasaḥutpannasaṃśayo rājā tameva samacodayat

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यत्तद्दर्शितवान्ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम्किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम्

yattaddarśitavānbrahmā devaṃ hayaśirodharamkimarthaṃ tatsamabhavadvapurdevopakalpitam

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशां पतेसर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः

yatkiṃcidiha loke vai dehabaddhaṃ viśāṃ patesarvaṃ pañcabhirāviṣṭaṃ bhūtairīśvarabuddhijaiḥ

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट्भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोऽपि चभूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम

īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhurnārāyaṇo virāṭbhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo'pi cabhūtapralayamavyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama

धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुराज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले

dharaṇyāmatha līnāyāmapsu caikārṇave purājyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगेव्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manonugevyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate

अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि चतम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन

avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate'pi catama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiṃcana

तमसो ब्रह्म संभूतं तमोमूलमृतात्मकम्तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमास्थितम्

tamaso brahma saṃbhūtaṃ tamomūlamṛtātmakamtadviśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanumāsthitam

सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षतेतदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम

so'niruddha iti proktastatpradhānaṃ pracakṣatetadavyaktamiti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama

विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुःअप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतःजगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम्

vidyāsahāyavāndevo viṣvakseno hariḥ prabhuḥapsveva śayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥjagataścintayansṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतःअहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखःहिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः

tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahānātmaguṇaḥ smṛtaḥahaṃkārastato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥhiraṇyagarbho bhagavānsarvalokapitāmahaḥ

पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणःसहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः

padme'niruddhātsaṃbhūtastadā padmanibhekṣaṇaḥsahasrapatre dyutimānupaviṣṭaḥ sanātanaḥ

ददृशेऽद्भुतसंकाशे लोकानापोमयान्प्रभुःसत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजत्

dadṛśe'dbhutasaṃkāśe lokānāpomayānprabhuḥsattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇānsṛjat

पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभेनारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ

pūrvameva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhenārāyaṇakṛtau bindū apāmāstāṃ guṇottarau

तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतःएकस्तत्राभवद्बिन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः

tāvapaśyatsa bhagavānanādinidhano'cyutaḥekastatrābhavadbindurmadhvābho ruciraprabhaḥ

स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञयाकठिनस्त्वपरो बिन्दुः कैटभो राजसस्तु सः

sa tāmaso madhurjātastadā nārāyaṇājñayākaṭhinastvaparo binduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ

तावभ्यधावतां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौबलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ

tāvabhyadhāvatāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitaubalavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau

ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभम्सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान्

dadṛśāte'ravindasthaṃ brahmāṇamamitaprabhamsṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān

ततो विग्रहवन्तौ तौ वेदान्दृष्ट्वासुरोत्तमौसहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा

tato vigrahavantau tau vedāndṛṣṭvāsurottamausahasā jagṛhaturvedānbrahmaṇaḥ paśyatastadā

अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान्रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ

atha tau dānavaśreṣṭhau vedāngṛhya sanātanānrasāṃ viviśatustūrṇamudakpūrve mahodadhau

ततो हृतेषु वेदेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत्ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः

tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalamāviśattato vacanamīśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ

वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम्वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तमम्

vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balamvedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottamam

मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितःअन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विनाकृताःवेदानृते हि किं कुर्यां लोकान्वै स्रष्टुमुद्यतः

mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balāditaḥandhakārā hi me lokā jātā vedairvinākṛtāḥvedānṛte hi kiṃ kuryāṃ lokānvai sraṣṭumudyataḥ

अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं ममप्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रशोकाय रन्धयन्

aho bata mahadduḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mamaprāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraśokāya randhayan

को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत्वेदांस्तानानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे

ko hi śokārṇave magnaṃ māmito'dya samuddharetvedāṃstānānayennaṣṭānkasya cāhaṃ priyo bhave

इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तमहरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वरततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः

ityevaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattamahareḥ stotrārthamudbhūtā buddhirbuddhimatāṃ varatato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ

नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वजलोकाद्य भुवनश्रेष्ठ सांख्ययोगनिधे विभो

namaste brahmahṛdaya namaste mama pūrvajalokādya bhuvanaśreṣṭha sāṃkhyayoganidhe vibho

व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थितविश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज

vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ panthānamāsthitaviśvabhuksarvabhūtānāmantarātmannayonija

अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम्ने स्वयंभुवेत्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम्

ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāmne svayaṃbhuvetvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam

चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम्त्वत्प्रसादाच्च मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत्

cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsītpurātanamtvatprasādācca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat

त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभोनासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते

tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibhonāsikyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate

अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितम्इदं च सप्तमं जन्म पद्मजं मेऽमितप्रभ

aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitamidaṃ ca saptamaṃ janma padmajaṃ me'mitaprabha

सर्गे सर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जितःप्रथितः पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकल्पितः

sarge sarge hyahaṃ putrastava triguṇavarjitaḥprathitaḥ puṇḍarīkākṣa pradhānaguṇakalpitaḥ

त्वमीश्वरस्वभावश्च स्वयंभूः पुरुषोत्तमःत्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिगः

tvamīśvarasvabhāvaśca svayaṃbhūḥ puruṣottamaḥtvayā vinirmito'haṃ vai vedacakṣurvayotigaḥ

ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोऽस्मि जागृहिददस्व चक्षुषी मह्यं प्रियोऽहं ते प्रियोऽसि मे

te me vedā hṛtāścakṣurandho jāto'smi jāgṛhidadasva cakṣuṣī mahyaṃ priyo'haṃ te priyo'si me

एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखःजहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुद्यतःऐश्वरेण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः

evaṃ stutaḥ sa bhagavānpuruṣaḥ sarvatomukhaḥjahau nidrāmatha tadā vedakāryārthamudyataḥaiśvareṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanumāsthitaḥ

सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदाकृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः

sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhastadākṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāmālayaṃ prabhuḥ

तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारकाकेशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः

tasya mūrdhā samabhavaddyauḥ sanakṣatratārakākeśāścāsyābhavandīrghā raveraṃśusamaprabhāḥ

कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणीगङ्गा सरस्वती पुण्या भ्रुवावास्तां महानदी

karṇāvākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇīgaṅgā sarasvatī puṇyā bhruvāvāstāṃ mahānadī

चक्षुषी सोमसूर्यौ ते नासा संध्या पुनः स्मृताओंकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता

cakṣuṣī somasūryau te nāsā saṃdhyā punaḥ smṛtāoṃkārastvatha saṃskāro vidyujjihvā ca nirmitā

दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताःगोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनःग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा

dantāśca pitaro rājansomapā iti viśrutāḥgoloko brahmalokaśca oṣṭhāvāstāṃ mahātmanaḥgrīvā cāsyābhavadrājankālarātrirguṇottarā

एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम्अन्तर्दधे स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः

etaddhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhirāvṛtamantardadhe sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ

रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितःशैक्षं स्वरं समास्थाय ओमिति प्रासृजत्स्वरम्

rasāṃ punaḥ praviṣṭaśca yogaṃ paramamāsthitaḥśaikṣaṃ svaraṃ samāsthāya omiti prāsṛjatsvaram

स स्वरः सानुनादी च सर्वगः स्निग्ध एव चबभूवान्तर्महीभूतः सर्वभूतगुणोदितः

sa svaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ snigdha eva cababhūvāntarmahībhūtaḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ

ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान्रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ

tatastāvasurau kṛtvā vedānsamayabandhanānrasātale vinikṣipya yataḥ śabdastato drutau

एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरःजग्राह वेदानखिलान्रसातलगतान्हरिःप्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः

etasminnantare rājandevo hayaśirodharaḥjagrāha vedānakhilānrasātalagatānhariḥprādācca brahmaṇe bhūyastataḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ

स्थापयित्वा हयशिर उदक्पूर्वे महोदधौवेदानामालयश्चापि बभूवाश्वशिरास्ततः

sthāpayitvā hayaśira udakpūrve mahodadhauvedānāmālayaścāpi babhūvāśvaśirāstataḥ

अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौपुनराजग्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां च तौयत्र वेदा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च

atha kiṃcidapaśyantau dānavau madhukaiṭabhaupunarājagmatustatra vegitau paśyatāṃ ca tauyatra vedā vinikṣiptāstatsthānaṃ śūnyameva ca

तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौपुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदाददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम्

tata uttamamāsthāya vegaṃ balavatāṃ varaupunaruttasthatuḥ śīghraṃ rasānāmālayāttadādadṛśāte ca puruṣaṃ tamevādikaraṃ prabhum

श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम्भूयोऽप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम्

śvetaṃ candraviśuddhābhamaniruddhatanau sthitambhūyo'pyamitavikrāntaṃ nidrāyogamupāgatam

आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पितेशयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते

ātmapramāṇaracite apāmupari kalpiteśayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte

निष्कल्मषेण सत्त्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम्तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम्

niṣkalmaṣeṇa sattvena saṃpannaṃ ruciraprabhamtaṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsamamuñcatām

ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौअयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः

ūcatuśca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tauayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrāmupāgataḥ

अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात्कस्यैष को नु खल्वेष किं च स्वपिति भोगवान्

anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtamāharaṇaṃ rasātkasyaiṣa ko nu khalveṣa kiṃ ca svapiti bhogavān

इत्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम्युद्धार्थिनौ तु विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः

ityuccāritavākyau tau bodhayāmāsaturharimyuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ

निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनो दधेअथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य च

nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadheatha yuddhaṃ samabhavattayornārāyaṇasya ca

रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः

rajastamoviṣṭatanū tāvubhau madhukaiṭabhaubrahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna madhusūdanaḥ

ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन चशोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः

tatastayorvadhenāśu vedāpaharaṇena caśokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ

ततः परिवृतो ब्रह्मा हतारिर्वेदसत्कृतःनिर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान्

tataḥ parivṛto brahmā hatārirvedasatkṛtaḥnirmame sa tadā lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां बुद्धिं लोकविसर्गिकीम्तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः

dattvā pitāmahāyāgryāṃ buddhiṃ lokavisargikīmtatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ

तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम्पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम्

tau dānavau harirhatvā kṛtvā hayaśirastanumpunaḥ pravṛttidharmārthaṃ tāmeva vidadhe tanum

एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिःपौराणमेतदाख्यातं रूपं वरदमैश्वरम्

evameṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥpaurāṇametadākhyātaṃ rūpaṃ varadamaiśvaram

यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयेत वान तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन

yo hyetadbrāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyāddhārayeta vāna tasyādhyayanaṃ nāśamupagacchetkadācana

आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम्पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते

ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharampāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite

एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम्पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि

etaddhayaśiro rājannākhyānaṃ tava kīrtitampurāṇaṃ vedasamitaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

यां यामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित्तां तां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना

yāṃ yāmicchettanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacittāṃ tāṃ kuryādvikurvāṇaḥ svayamātmānamātmanā

एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसो निधिःएष योगश्च सांख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हरिर्विभुः

eṣa vedanidhiḥ śrīmāneṣa vai tapaso nidhiḥeṣa yogaśca sāṃkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ harirvibhuḥ

नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाःतपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः

nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥtapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ

नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम्नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः

nārāyaṇaparaṃ satyamṛtaṃ nārāyaṇātmakamnārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकःनारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः

pravṛttilakṣaṇaścaiva dharmo nārāyaṇātmakaḥnārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ

अपां चैव गुणो राजन्रसो नारायणात्मकःज्योतिषां च गुणो रूपं स्मृतं नारायणात्मकम्

apāṃ caiva guṇo rājanraso nārāyaṇātmakaḥjyotiṣāṃ ca guṇo rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam

नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतःनारायणात्मकश्चापि शब्द आकाशसंभवः

nārāyaṇātmakaścāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥnārāyaṇātmakaścāpi śabda ākāśasaṃbhavaḥ

मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम्नारायणपरः कालो ज्योतिषामयनं च यत्

manaścāpi tato bhūtamavyaktaguṇalakṣaṇamnārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣāmayanaṃ ca yat

नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च देवताःनारायणपरं सांख्यं योगो नारायणात्मकः

nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīśca lakṣmīśca devatāḥnārāyaṇaparaṃ sāṃkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ

कारणं पुरुषो येषां प्रधानं चापि कारणम्स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम्

kāraṇaṃ puruṣo yeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇamsvabhāvaścaiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam

पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिःतत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः

pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥtattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ

तत्त्वमेको महायोगी हरिर्नारायणः प्रभुःसब्रह्मकानां लोकानामृषीणां च महात्मनाम्

tattvameko mahāyogī harirnārāyaṇaḥ prabhuḥsabrahmakānāṃ lokānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

सांख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम्मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते

sāṃkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnāmātmavedināmmanīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te

ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वतेदानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ति च तपो महत्

ye kecitsarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvatedānāni ca prayacchanti tapyanti ca tapo mahat

सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितःसर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते

sarveṣāmāśrayo viṣṇuraiśvaraṃ vidhimāsthitaḥsarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate

अयं हि नित्यः परमो महर्षि;र्महाविभूतिर्गुणवान्निर्गुणाख्यःगुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं; कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः

ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣi;rmahāvibhūtirguṇavānnirguṇākhyaḥguṇaiśca saṃyogamupaiti śīghraṃ; kālo yathartāvṛtusaṃprayuktaḥ

नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो; न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यतिज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः; पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम्

naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano; na cāgatiṃ kaścidihānupaśyatijñānātmakāḥ saṃyamino maharṣayaḥ; paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam