Parva.Adhyaya 12.339

ब्रह्मोवाचशृणु पुत्र यथा ह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययःअक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते

brahmovācaśṛṇu putra yathā hyeṣa puruṣaḥ śāśvato'vyayaḥakṣayaścāprameyaśca sarvagaśca nirucyate

न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयान्यैर्वापि सत्तमसगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः

na sa śakyastvayā draṣṭuṃ mayānyairvāpi sattamasaguṇo nirguṇo viśvo jñānadṛśyo hyasau smṛtaḥ

अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौवसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः

aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasatyasauvasannapi śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ

ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताःसर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित्

mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥsarveṣāṃ sākṣibhūto'sau na grāhyaḥ kenacitkvacit

विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकःएकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम्

viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥekaścarati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham

क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजानि च शुभाशुभेतानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते

kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhetāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate

नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेन केनचित्सांख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम्

nāgatirna gatistasya jñeyā bhūtena kenacitsāṃkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam

चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तमाम्यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तं सनातनम्

cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi cottamāmyathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ taṃ sanātanam

तस्यैकत्वं महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतःमहापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः

tasyaikatvaṃ mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥmahāpuruṣaśabdaṃ sa bibhartyekaḥ sanātanaḥ

एको हुताशो बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यस्तपसां योनिरेकाएको वायुर्बहुधा वाति लोके; महोदधिश्चाम्भसां योनिरेकःपुरुषश्चैको निर्गुणो विश्वरूप;स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति

eko hutāśo bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryastapasāṃ yonirekāeko vāyurbahudhā vāti loke; mahodadhiścāmbhasāṃ yonirekaḥpuruṣaścaiko nirguṇo viśvarūpa;staṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म हित्वा शुभाशुभम्उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः

hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma hitvā śubhāśubhamubhe satyānṛte tyaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ

अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम्विचरेद्यो यतिर्यत्तः स गच्छेत्पुरुषं प्रभुम्

acintyaṃ cāpi taṃ jñātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayamvicaredyo yatiryattaḥ sa gacchetpuruṣaṃ prabhum

एवं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताःएकात्मानं तथात्मानमपरेऽध्यात्मचिन्तकाः

evaṃ hi paramātmānaṃ kecidicchanti paṇḍitāḥekātmānaṃ tathātmānamapare'dhyātmacintakāḥ

तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतःस हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सःन लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा

tatra yaḥ paramātmā hi sa nityaṃ nirguṇaḥ smṛtaḥsa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥna lipyate phalaiścāpi padmapatramivāmbhasā

कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यतेससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते हि सःएवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम्

karmātmā tvaparo yo'sau mokṣabandhaiḥ sa yujyatesasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate hi saḥevaṃ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣaste yathākramam

यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम; वेद्यं परं बोधनीयं सबोद्धृमन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशितव्यं; घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम्

yattatkṛtsnaṃ lokatantrasya dhāma; vedyaṃ paraṃ bodhanīyaṃ saboddhṛmantā mantavyaṃ prāśitā prāśitavyaṃ; ghrātā ghreyaṃ sparśitā sparśanīyam

द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं; ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं चयद्वै प्रोक्तं गुणसाम्यं प्रधानं; नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च

draṣṭā draṣṭavyaṃ śrāvitā śrāvaṇīyaṃ; jñātā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ cayadvai proktaṃ guṇasāmyaṃ pradhānaṃ; nityaṃ caitacchāśvataṃ cāvyayaṃ ca

यद्वै सूते धातुराद्यं निधानं; तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम्यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु; आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोज्यम्

yadvai sūte dhāturādyaṃ nidhānaṃ; tadvai viprāḥ pravadante'niruddhamyadvai loke vaidikaṃ karma sādhu; āśīryuktaṃ taddhi tasyopabhojyam

देवाः सर्वे मुनयः साधु दान्ता;स्तं प्राग्यज्ञैर्यज्ञभागं यजन्तेअहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां; तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतःमत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च; सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र

devāḥ sarve munayaḥ sādhu dāntā;staṃ prāgyajñairyajñabhāgaṃ yajanteahaṃ brahmā ādya īśaḥ prajānāṃ; tasmājjātastvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥmatto jagajjaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca; sarve vedāḥ sarahasyā hi putra

चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छतिएवं स एव भगवाञ्ज्ञानेन प्रतिबोधितः

caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa krīḍati yathecchatievaṃ sa eva bhagavāñjñānena pratibodhitaḥ

एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतःसांख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम्

etatte kathitaṃ putra yathāvadanupṛcchataḥsāṃkhyajñāne tathā yoge yathāvadanuvarṇitam