Parva.Adhyaya 12.338

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तुको ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते

bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tuko hyatra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonirihocyate

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

बहवः पुरुषा लोके सांख्ययोगविचारिणाम्नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह

bahavaḥ puruṣā loke sāṃkhyayogavicāriṇāmnaitadicchanti puruṣamekaṃ kurukulodvaha

बहूनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यतेतथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम्

bahūnāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonirucyatetathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam

नमस्कृत्वा तु गुरवे व्यासायामिततेजसेतपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये

namaskṛtvā tu gurave vyāsāyāmitatejasetapoyuktāya dāntāya vandyāya paramarṣaye

इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिवऋतं सत्यं च विख्यातमृषिसिंहेन चिन्तितम्

idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthivaṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātamṛṣisiṃhena cintitam

उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिःअध्यात्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत

utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥadhyātmacintāmāśritya śāstrāṇyuktāni bhārata

समासतस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान्तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः

samāsatastu yadvyāsaḥ puruṣaikatvamuktavāntatte'haṃ saṃpravakṣyāmi prasādādamitaujasaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशां पते

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanambrahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃ pate

क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभःवैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप

kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥvaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa

तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन्वैराजसदने नित्यं वैजयन्तं निषेवते

tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayanvairājasadane nityaṃ vaijayantaṃ niṣevate

अथ तत्रासतस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमतःललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छयाआकाशेनैव योगीशः पुरा त्रिनयनः प्रभुः

atha tatrāsatastasya caturvaktrasya dhīmataḥlalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgādyadṛcchayāākāśenaiva yogīśaḥ purā trinayanaḥ prabhuḥ

ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनिअग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः

tataḥ khānnipapātāśu dharaṇīdharamūrdhaniagrataścābhavatprīto vavande cāpi pādayoḥ

तं पादयोर्निपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिनाउत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः

taṃ pādayornipatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇināutthāpayāmāsa tadā prabhurekaḥ prajāpatiḥ

उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम्स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मेऽन्तिकम्

uvāca cainaṃ bhagavāṃścirasyāgatamātmajamsvāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto'si me'ntikam

कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदानित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः

kaccitte kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadānityamugratapāstvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ

रुद्र उवाच · rudra uvāca

त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्ममकुशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्तथा

tvatprasādena bhagavansvādhyāyatapasormamakuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatastathā

चिरदृष्टो हि भगवान्वैराजसदने मयाततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम्

ciradṛṣṭo hi bhagavānvairājasadane mayātato'haṃ parvataṃ prāptastvimaṃ tvatpādasevitam

कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन तेनैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह

kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena tenaitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha

किं नु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम्सुरासुरैरध्युषितमृषिभिश्चामितप्रभैः

kiṃ nu tatsadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitamsurāsurairadhyuṣitamṛṣibhiścāmitaprabhaiḥ

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम्उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि

gandharvairapsarobhiśca satataṃ saṃniṣevitamutsṛjyemaṃ girivaramekākī prāptavānasi

ब्रह्मोवाचवैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मयाअत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट्

brahmovācavaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayāatraikāgreṇa manasā puruṣaścintyate virāṭ

रुद्र उवाच · rudra uvāca

बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुवासृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट्

bahavaḥ puruṣā brahmaṃstvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvāsṛjyante cāpare brahmansa caikaḥ puruṣo virāṭ

को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वया वै पुरुषोत्तमःएतन्मे संशयं ब्रूहि महत्कौतूहलं हि मे

ko hyasau cintyate brahmaṃstvayā vai puruṣottamaḥetanme saṃśayaṃ brūhi mahatkautūhalaṃ hi me

ब्रह्मोवाचबहवः पुरुषाः पुत्र ये त्वया समुदाहृताःएवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपिआधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते

brahmovācabahavaḥ puruṣāḥ putra ye tvayā samudāhṛtāḥevametadatikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivamityapiādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te

बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यतेतथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम्निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम्

bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonirucyatetathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamamnirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam