Parva.Adhyaya 12.50

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरःविस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम्

tato rāmasya tatkarma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥvismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam

अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनःविक्रमो येन वसुधा क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता

aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥvikramo yena vasudhā krodhānniḥkṣatriyā kṛtā

गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैःगुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः

gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥguptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ

अहो धन्यो हि लोकोऽयं सभाग्याश्च नरा भुवियत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजेन कृतमच्युत

aho dhanyo hi loko'yaṃ sabhāgyāśca narā bhuviyatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijena kṛtamacyuta

तथा यान्तौ तदा तात तावच्युतयुधिष्ठिरौजग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः

tathā yāntau tadā tāta tāvacyutayudhiṣṭhiraujagmaturyatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ

ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम्स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यमिवानलम्

tataste dadṛśurbhīṣmaṃ śaraprastaraśāyinamsvaraśmijālasaṃvītaṃ sāyaṃsūryamivānalam

उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम्देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु

upāsyamānaṃ munibhirdevairiva śatakratumdeśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīmanu

दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मराट्चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः

dūrādeva tamālokya kṛṣṇo rājā ca dharmarāṭcatvāraḥ pāṇḍavāścaiva te ca śāradvatādayaḥ

अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनःएकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतस्थुर्महामुनीन्

avaskandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥekīkṛtyendriyagrāmamupatasthurmahāmunīn

अभिवाद्य च गोविन्दः सात्यकिस्ते च कौरवाःव्यासादींस्तानृषीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे

abhivādya ca govindaḥ sātyakiste ca kauravāḥvyāsādīṃstānṛṣīnpaścādgāṅgeyamupatasthire

तपोवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाःपरिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः

tapovṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥparivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ

ततो निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम्किंचिद्दीनमना भीष्ममिति होवाच केशवः

tato niśamya gāṅgeyaṃ śāmyamānamivānalamkiṃciddīnamanā bhīṣmamiti hovāca keśavaḥ

कच्चिज्ज्ञानानि ते राजन्प्रसन्नानि यथा पुराकच्चिदव्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर

kaccijjñānāni te rājanprasannāni yathā purākaccidavyākulā caiva buddhiste vadatāṃ vara

शराभिघातदुःखात्ते कच्चिद्गात्रं न दूयतेमानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम्

śarābhighātaduḥkhātte kaccidgātraṃ na dūyatemānasādapi duḥkhāddhi śārīraṃ balavattaram

वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभोशंतनोर्धर्मशीलस्य न त्वेतच्छमकारणम्

varadānātpituḥ kāmaṃ chandamṛtyurasi prabhośaṃtanordharmaśīlasya na tvetacchamakāraṇam

सुसूक्ष्मोऽपीह देहे वै शल्यो जनयते रुजम्किं पुनः शरसंघातैश्चितस्य तव भारत

susūkṣmo'pīha dehe vai śalyo janayate rujamkiṃ punaḥ śarasaṃghātaiścitasya tava bhārata

कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौभवान्ह्युपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत

kāmaṃ naitattavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayaubhavānhyupadiśecchreyo devānāmapi bhārata

यद्धि भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभसर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम्

yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca puruṣarṣabhasarvaṃ tajjñānavṛddhasya tava pāṇāvivāhitam

संसारश्चैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयःविदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः

saṃsāraścaiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥviditaste mahāprājña tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ

त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम्स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहोर्ध्वरेतसम्

tvāṃ hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgamarogiṇamstrīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīhordhvaretasam

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्त्रिषु लोकेषु पार्थिवसत्यसंधान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात्

ṛte śāṃtanavādbhīṣmāttriṣu lokeṣu pārthivasatyasaṃdhānmahāvīryācchūrāddharmaikatatparāt

मृत्युमावार्य तरसा शरप्रस्तरशायिनःनिसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम

mṛtyumāvārya tarasā śaraprastaraśāyinaḥnisargaprabhavaṃ kiṃcinna ca tātānuśuśruma

सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथाधनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे

satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathādhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe

अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम्महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम

anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratammahārathaṃ tvatsadṛśaṃ na kaṃcidanuśuśruma

त्वं हि देवान्सगन्धर्वान्ससुरासुरराक्षसान्शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः

tvaṃ hi devānsagandharvānsasurāsurarākṣasānśakta ekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ

त्वं हि भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमःनित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः

tvaṃ hi bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥnityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo'navamo guṇaiḥ

अहं हि त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तमत्रिदशेष्वपि विख्यातः स्वशक्त्या सुमहाबलः

ahaṃ hi tvābhijānāmi yastvaṃ puruṣasattamatridaśeṣvapi vikhyātaḥ svaśaktyā sumahābalaḥ

मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतःभवतो यो गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित्

manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥbhavato yo guṇaistulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kvacit

त्वं हि सर्वैर्गुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसेतपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान्

tvaṃ hi sarvairguṇai rājandevānapyatiricyasetapasā hi bhavāñśaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃścarācarān

तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेण वैज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद

tadasya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayeṇa vaijyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda

ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारतचातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते सर्वे विदितास्तव

ye hi dharmāḥ samākhyātāścāturvarṇyasya bhāratacāturāśramyasaṃsṛṣṭāste sarve viditāstava

चातुर्वेद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारतसांख्ये योगे च नियता ये च धर्माः सनातनाः

cāturvedye ca ye proktāścāturhotre ca bhāratasāṃkhye yoge ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ

चातुर्वर्ण्येन यश्चैको धर्मो न स्म विरुध्यतेसेव्यमानः स चैवाद्यो गाङ्गेय विदितस्तव

cāturvarṇyena yaścaiko dharmo na sma virudhyatesevyamānaḥ sa caivādyo gāṅgeya viditastava

इतिहासपुराणं च कार्त्स्न्येन विदितं तवधर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम्

itihāsapurāṇaṃ ca kārtsnyena viditaṃ tavadharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sthitam

ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाःतेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभ

ye ca kecana loke'sminnarthāḥ saṃśayakārakāḥteṣāṃ chettā nāsti loke tvadanyaḥ puruṣarṣabha

स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं; नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधयाभवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा; विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये

sa pāṇḍaveyasya manaḥsamutthitaṃ; narendra śokaṃ vyapakarṣa medhayābhavadvidhā hyuttamabuddhivistarā; vimuhyamānasya janasya śāntaye