Parva.Adhyaya 12.54

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनिदेवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते

dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmanidevavrate mahābhāge śaratalpagate'cyute

शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दनेगाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते

śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandanegāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite

काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमेहतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने

kāḥ kathāḥ samavartanta tasminvīrasamāgamehateṣu sarvasainyeṣu tanme śaṃsa mahāmune

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरेआजग्मुरृषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप

śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhareājagmurṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa

हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाःधृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा

hataśiṣṭāśca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥdhṛtarāṣṭraśca kṛṣṇaśca bhīmārjunayamāstathā

तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम्अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा

te'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitāmahamanvaśocanta gāṅgeyamādityaṃ patitaṃ yathā

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनःउवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान्

muhūrtamiva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥuvāca pāṇḍavānsarvānhataśiṣṭāṃśca pārthivān

प्राप्तकालं च आचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम्अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत

prāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmo'yamanuyujyatāmastameti hi gāṅgeyo bhānumāniva bhārata

अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्येत्य पृच्छतकृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम्

ayaṃ prāṇānutsisṛkṣustaṃ sarve'bhyetya pṛcchatakṛtsnānhi vividhāndharmāṃścāturvarṇyasya vettyayam

एष वृद्धः पुरा लोकान्संप्राप्नोति तनुत्यजाम्तं शीघ्रमनुयुञ्जध्वं संशयान्मनसि स्थितान्

eṣa vṛddhaḥ purā lokānsaṃprāpnoti tanutyajāmtaṃ śīghramanuyuñjadhvaṃ saṃśayānmanasi sthitān

एवमुक्ता नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाःप्रष्टुं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षां चक्रुः परस्परम्

evamuktā nāradena bhīṣmamīyurnarādhipāḥpraṣṭuṃ cāśaknuvantaste vīkṣāṃ cakruḥ parasparam

अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरःनान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम्

athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥnānyastvaddevakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitāmaham

प्रव्याहारय दुर्धर्ष त्वमग्रे मधुसूदनत्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः

pravyāhāraya durdharṣa tvamagre madhusūdanatvaṃ hi nastāta sarveṣāṃ sarvadharmaviduttamaḥ

एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदाअभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः

evamuktaḥ pāṇḍavena bhagavānkeśavastadāabhigamya durādharṣaṃ pravyāhārayadacyutaḥ

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तमविस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव

kaccitsukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattamavispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kacciccopasthitā tava

कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघन ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः

kaccijjñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te'naghana glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजातव प्रसादाद्गोविन्द सद्यो व्यपगतानघ

dāho mohaḥ śramaścaiva klamo glānistathā rujātava prasādādgovinda sadyo vyapagatānagha

यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युतेतत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम्

yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca paramadyutetatsarvamanupaśyāmi pāṇau phalamivāhitam

वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश्च येतान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत

vedoktāścaiva ye dharmā vedāntanihitāśca yetānsarvānsaṃprapaśyāmi varadānāttavācyuta

शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्ततेदेशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन

śiṣṭaiśca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartatedeśajātikulānāṃ ca dharmajño'smi janārdana

चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितःराजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव

caturṣvāśramadharmeṣu yo'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥrājadharmāṃśca sakalānavagacchāmi keśava

यत्र यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दनतव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत्

yatra yatra ca vaktavyaṃ tadvakṣyāmi janārdanatava prasādāddhi śubhā mano me buddhirāviśat

युवेव चास्मि संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितःवक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन

yuveva cāsmi saṃvṛttastvadanudhyānabṛṃhitaḥvaktuṃ śreyaḥ samartho'smi tvatprasādājjanārdana

स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम्किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव

svayaṃ kimarthaṃ tu bhavāñśreyo na prāha pāṇḍavamkiṃ te vivakṣitaṃ cātra tadāśu vada mādhava

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

यशसः श्रेयसश्चैव मूलं मां विद्धि कौरवमत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः

yaśasaḥ śreyasaścaiva mūlaṃ māṃ viddhi kauravamattaḥ sarve'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ

शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते को लोके विस्मयिष्यतितथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति

śītāṃśuścandra ityukte ko loke vismayiṣyatitathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati

आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युतेततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता

ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśastava mahādyutetato me vipulā buddhistvayi bhīṣma samāhitā

यावद्धि पृथिवीपाल पृथिवी स्थास्यते ध्रुवातावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननु चरिष्यति

yāvaddhi pṛthivīpāla pṛthivī sthāsyate dhruvātāvattavākṣayā kīrtirlokānanu cariṣyati

यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छतेवेदप्रवादा इव ते स्थास्यन्ति वसुधातले

yacca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchatevedapravādā iva te sthāsyanti vasudhātale

यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मनास फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति

yaścaitena pramāṇena yokṣyatyātmānamātmanāsa phalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati

एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि तेदत्ता यशो विप्रथेत कथं भूयस्तवेति ह

etasmātkāraṇādbhīṣma matirdivyā mayā hi tedattā yaśo vipratheta kathaṃ bhūyastaveti ha

यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवितावत्तस्याक्षयं स्थानं भवतीति विनिश्चितम्

yāvaddhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvitāvattasyākṣayaṃ sthānaṃ bhavatīti viniścitam

राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसतेधर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत

rājāno hataśiṣṭāstvāṃ rājannabhita āsatedharmānanuyuyukṣantastebhyaḥ prabrūhi bhārata

भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितःकुशलो राजधर्माणां पूर्वेषामपराश्च ये

bhavānhi vayasā vṛddhaḥ śrutācārasamanvitaḥkuśalo rājadharmāṇāṃ pūrveṣāmaparāśca ye

जन्मप्रभृति ते कश्चिद्वृजिनं न ददर्श हज्ञातारमनुधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः

janmaprabhṛti te kaścidvṛjinaṃ na dadarśa hajñātāramanudharmāṇāṃ tvāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ

तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम्ऋषयश्च हि देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः

tebhyaḥ piteva putrebhyo rājanbrūhi paraṃ nayamṛṣayaśca hi devāśca tvayā nityamupāsitāḥ

तस्माद्वक्तव्यमेवेह त्वया पश्याम्यशेषतःधर्माञ्शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः

tasmādvaktavyameveha tvayā paśyāmyaśeṣataḥdharmāñśuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena ca satā punaḥ

वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणःअप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भवति प्रभो

vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmamāhurmanīṣiṇaḥapratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavati prabho

तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रैश्च धर्मान्पृष्टः सनातनान्विद्वाञ्जिज्ञासमानैस्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ

tasmātputraiśca pautraiśca dharmānpṛṣṭaḥ sanātanānvidvāñjijñāsamānaistvaṃ prabrūhi bharatarṣabha