Parva.Adhyaya 12.56

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम्अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

praṇipatya hṛṣīkeśamabhivādya pitāmahamanumānya gurūnsarvānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

राज्यं वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुःमहान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव

rājyaṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥmahāntametaṃ bhāraṃ ca manye tadbrūhi pārthiva

राजधर्मान्विशेषेण कथयस्व पितामहसर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्माः परायणम्

rājadharmānviśeṣeṇa kathayasva pitāmahasarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam

त्रिवर्गोऽत्र समासक्तो राजधर्मेषु कौरवमोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः

trivargo'tra samāsakto rājadharmeṣu kauravamokṣadharmaśca vispaṣṭaḥ sakalo'tra samāhitaḥ

यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथानरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम्

yathā hi raśmayo'śvasya dviradasyāṅkuśo yathānarendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam

अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेवितेलोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलं भवेत्

atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevitelokasya saṃsthā na bhavetsarvaṃ ca vyākulaṃ bhavet

उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यासुरं तमःराजधर्मास्तथालोक्यामाक्षिपन्त्यशुभां गतिम्

udayanhi yathā sūryo nāśayatyāsuraṃ tamaḥrājadharmāstathālokyāmākṣipantyaśubhāṃ gatim

तदग्रे राजधर्माणामर्थतत्त्वं पितामहप्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि बुद्धिमतां वरः

tadagre rājadharmāṇāmarthatattvaṃ pitāmahaprabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ

आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परंतपभवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते

āgamaśca parastvattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapabhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo'bhimanyate

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसेब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhasebrāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān

शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिरनिरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदभिवाञ्छसि

śṛṇu kārtsnyena mattastvaṃ rājadharmānyudhiṣṭhiranirucyamānānniyato yaccānyadabhivāñchasi

आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्ययादेवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि

ādāveva kuruśreṣṭha rājñā rañjanakāmyayādevatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi

दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वहआनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च स मान्यते

daivatānyarcayitvā hi brāhmaṇāṃśca kurūdvahaānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca sa mānyate

उत्थाने च सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिरन ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थप्रसिद्धये

utthāne ca sadā putra prayatethā yudhiṣṭhirana hyutthānamṛte daivaṃ rājñāmarthaprasiddhaye

साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव चपौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यमुच्यते

sādhāraṇaṃ dvayaṃ hyetaddaivamutthānameva capauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścityamucyate

विपन्ने च समारम्भे संतापं मा स्म वै कृथाःघटते विनयस्तात राज्ञामेष नयः परः

vipanne ca samārambhe saṃtāpaṃ mā sma vai kṛthāḥghaṭate vinayastāta rājñāmeṣa nayaḥ paraḥ

न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारणम्सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति

na hi satyādṛte kiṃcidrājñāṃ vai siddhikāraṇamsatye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati

ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम्तथा राज्ञः परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम्

ṛṣīṇāmapi rājendra satyameva paraṃ dhanamtathā rājñaḥ paraṃ satyānnānyadviśvāsakāraṇam

गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुर्धर्म्यो जितेन्द्रियःसुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः

guṇavāñśīlavāndānto mṛdurdharmyo jitendriyaḥsudarśaḥ sthūlalakṣyaśca na bhraśyeta sadā śriyaḥ

आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दनपुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च

ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandanapunarnayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca

मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशःतीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचर

mṛdurhi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥtīkṣṇāccodvijate lokastasmādubhayamācara

अदण्ड्याश्चैव ते नित्यं विप्राः स्युर्ददतां वरभूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम भारत

adaṇḍyāścaiva te nityaṃ viprāḥ syurdadatāṃ varabhūtametatparaṃ loke brāhmaṇā nāma bhārata

मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मनाधर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि

manunā cāpi rājendra gītau ślokau mahātmanādharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartumarhasi

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitamteṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

अयो हन्ति यदाश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यतेब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः

ayo hanti yadāśmānamagniścāpo'bhipadyatebrahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ

एतज्ज्ञात्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाःभौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः

etajjñātvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥbhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ

एवं चैव नरव्याघ्र लोकतन्त्रविघातकाःनिग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये स्युरीदृशाः

evaṃ caiva naravyāghra lokatantravighātakāḥnigrāhyā eva satataṃ bāhubhyāṃ ye syurīdṛśāḥ

श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणातौ निबोध महाप्राज्ञ त्वमेकाग्रमना नृप

ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇātau nibodha mahāprājña tvamekāgramanā nṛpa

उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणेनिगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः

udyamya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇenigṛhṇīyātsvadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ

विनश्यमानं धर्मं हि यो रक्षति स धर्मवित्न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मनुमृच्छति

vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo rakṣati sa dharmavitna tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manumṛcchati

एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयःस्वपराद्धानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत्

evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥsvaparāddhānapi hi tānviṣayānte samutsṛjet

अभिशस्तमपि ह्येषां कृपायीत विशां पतेब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च

abhiśastamapi hyeṣāṃ kṛpāyīta viśāṃ patebrahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca

राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम्विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन

rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte visarjanamvidhīyate na śārīraṃ bhayameṣāṃ kadācana

दयिताश्च नरास्ते स्युर्नित्यं पुरुषसत्तमन कोशः परमो ह्यन्यो राज्ञां पुरुषसंचयात्

dayitāśca narāste syurnityaṃ puruṣasattamana kośaḥ paramo hyanyo rājñāṃ puruṣasaṃcayāt

दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताःसर्वेषु तेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम्

durgeṣu ca mahārāja ṣaṭsu ye śāstraniścitāḥsarveṣu teṣu manyante naradurgaṃ sudustaram

तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिताधर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः

tasmānnityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitādharmātmā satyavākcaiva rājā rañjayati prajāḥ

न च क्षान्तेन ते भाव्यं नित्यं पुरुषसत्तमअधर्म्यो हि मृदू राजा क्षमावानिव कुञ्जरः

na ca kṣāntena te bhāvyaṃ nityaṃ puruṣasattamaadharmyo hi mṛdū rājā kṣamāvāniva kuñjaraḥ

बार्हस्पत्ये च शास्त्रे वै श्लोका विनियताः पुराअस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदतः शृणु

bārhaspatye ca śāstre vai ślokā viniyatāḥ purāasminnarthe mahārāja tanme nigadataḥ śṛṇu

क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज्जनःहस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति

kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhavejjanaḥhastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati

तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वापि भवेन्नृपःवसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः

tasmānnaiva mṛdurnityaṃ tīkṣṇo vāpi bhavennṛpaḥvasante'rka iva śrīmānna śīto na ca gharmadaḥ

प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्योपदेशतःपरीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव सर्वदा

pratyakṣeṇānumānena tathaupamyopadeśataḥparīkṣyāste mahārāja sve pare caiva sarvadā

व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिणन चैव न प्रयुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जयेत्

vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇana caiva na prayuñjīta saṅgaṃ tu parivarjayet

नित्यं हि व्यसनी लोके परिभूतो भवत्युतउद्वेजयति लोकं चाप्यतिद्वेषी महीपतिः

nityaṃ hi vyasanī loke paribhūto bhavatyutaudvejayati lokaṃ cāpyatidveṣī mahīpatiḥ

भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणाकारणं च महाराज शृणु येनेदमिष्यते

bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇākāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedamiṣyate

यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम्गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशयम्

yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso'nugamgarbhasya hitamādhatte tathā rājñāpyasaṃśayam

वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ नित्यं धर्मानुवर्तिनास्वं प्रियं समभित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत्

vartitavyaṃ kuruśreṣṭha nityaṃ dharmānuvartināsvaṃ priyaṃ samabhityajya yadyallokahitaṃ bhavet

न संत्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डवधीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते

na saṃtyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadācidapi pāṇḍavadhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hyājñā pratihanyate

परिहासश्च भृत्यैस्ते न नित्यं वदतां वरकर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु

parihāsaśca bhṛtyaiste na nityaṃ vadatāṃ varakartavyo rājaśārdūla doṣamatra hi me śṛṇu

अवमन्यन्ति भर्तारं संहर्षादुपजीविनःस्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घयन्ति हि तद्वचः

avamanyanti bhartāraṃ saṃharṣādupajīvinaḥsve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghayanti hi tadvacaḥ

प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जतेअयाच्यं चैव याचन्तेऽभोज्यान्याहारयन्ति च

preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpyanuyuñjateayācyaṃ caiva yācante'bhojyānyāhārayanti ca

क्रुध्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिमध्यासतेऽस्य चउत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याण्यनुविहन्ति च

krudhyanti paridīpyanti bhūmimadhyāsate'sya cautkocairvañcanābhiśca kāryāṇyanuvihanti ca

जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैःस्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च

jarjaraṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥstrīrakṣibhiśca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca

वातं च ष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौनिर्लज्जा नरशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः

vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya saṃnidhaunirlajjā naraśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ

हयं वा दन्तिनं वापि रथं नृपतिसंमतम्अधिरोहन्त्यनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ

hayaṃ vā dantinaṃ vāpi rathaṃ nṛpatisaṃmatamadhirohantyanādṛtya harṣule pārthive mṛdau

इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम्इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवन्ति परिषद्गताः

idaṃ te duṣkaraṃ rājannidaṃ te durviceṣṭitamityevaṃ suhṛdo nāma bruvanti pariṣadgatāḥ

क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताःसंघर्षशीलाश्च सदा भवन्त्यन्योन्यकारणात्

kruddhe cāsminhasantyeva na ca hṛṣyanti pūjitāḥsaṃgharṣaśīlāśca sadā bhavantyanyonyakāraṇāt

विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम्लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम्अलंकरणभोज्यं च तथा स्नानानुलेपनम्

visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtamlīlayā caiva kurvanti sāvajñāstasya śāsanamalaṃkaraṇabhojyaṃ ca tathā snānānulepanam

हेलमाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपशृण्वतेनिन्दन्ति स्वानधीकारान्संत्यजन्ति च भारत

helamānā naravyāghra svasthāstasyopaśṛṇvatenindanti svānadhīkārānsaṃtyajanti ca bhārata

न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति चक्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणाअस्मत्प्रणेयो राजेति लोके चैव वदन्त्युत

na vṛttyā parituṣyanti rājadeyaṃ haranti cakrīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇāasmatpraṇeyo rājeti loke caiva vadantyuta

एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युतनृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर

ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavantyutanṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira