Parva.Adhyaya 12.57

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिरप्रशाम्यते च राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः

nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhirapraśāmyate ca rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ

भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशां पतेतमिहैकमना राजन्गदतस्त्वं निबोध मे

bhagavānuśanā cāha ślokamatra viśāṃ patetamihaikamanā rājangadatastvaṃ nibodha me

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिवराजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्

dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayānivarājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसिसंधेयानपि संधत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय

tadetannaraśārdūla hṛdi tvaṃ kartumarhasisaṃdheyānapi saṃdhatsva virodhyāṃśca virodhaya

सप्ताङ्गे यश्च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत्गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः

saptāṅge yaśca te rājye vaiparītyaṃ samācaretgururvā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ

मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः श्लोकः पुरातनःराज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा

maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥrājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतःउत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥutpathapratipannasya parityāgo vidhīyate

बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमताअसमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा

bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatāasamañjāḥ suto jyeṣṭhastyaktaḥ paurahitaiṣiṇā

असमञ्जाः सरय्वां प्राक्पौराणां बालकान्नृपन्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः

asamañjāḥ sarayvāṃ prākpaurāṇāṃ bālakānnṛpanyamajjayadataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ

ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाःमिथ्या विप्रानुपचरन्संत्यक्तो दयितः सुतः

ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketurmahātapāḥmithyā viprānupacaransaṃtyakto dayitaḥ sutaḥ

लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनःसत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम्

lokarañjanamevātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥsatyasya rakṣaṇaṃ caiva vyavahārasya cārjavam

न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत्विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः

na hiṃsyātparavittāni deyaṃ kāle ca dāpayetvikrāntaḥ satyavākkṣānto nṛpo na calate pathaḥ

गुप्तमन्त्रो जितक्रोधो शास्त्रार्थगतनिश्चयःधर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः

guptamantro jitakrodho śāstrārthagataniścayaḥdharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṃ rataḥ

त्रय्या संवृतरन्ध्रश्च राजा भवितुमर्हतिवृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत्संवरणात्परम्

trayyā saṃvṛtarandhraśca rājā bhavitumarhativṛjinasya narendrāṇāṃ nānyatsaṃvaraṇātparam

चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिताधर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः

cāturvarṇyasya dharmāśca rakṣitavyā mahīkṣitādharmasaṃkararakṣā hi rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ

न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं न विश्वसेत्षाड्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्यावलोकयेत्

na viśvasecca nṛpatirna cātyarthaṃ na viśvasetṣāḍguṇyaguṇadoṣāṃśca nityaṃ buddhyāvalokayet

द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यतेत्रिवर्गविदितार्थश्च युक्तचारोपधिश्च यः

dviṭchidradarśī nṛpatirnityameva praśasyatetrivargaviditārthaśca yuktacāropadhiśca yaḥ

कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमःवेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः

kośasyopārjanaratiryamavaiśravaṇopamaḥvettā ca daśavargasya sthānavṛddhikṣayātmanaḥ

अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकःनृपतिः सुमुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता

abhṛtānāṃ bhavedbhartā bhṛtānāṃ cānvavekṣakaḥnṛpatiḥ sumukhaśca syātsmitapūrvābhibhāṣitā

उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीरलोलुपःसतां वृत्ते स्थितमतिः सन्तो ह्याचारदर्शिनः

upāsitā ca vṛddhānāṃ jitatandrīralolupaḥsatāṃ vṛtte sthitamatiḥ santo hyācāradarśinaḥ

न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचनअसद्भ्यस्तु समादद्यात्सद्भ्यः संप्रतिपादयेत्

na cādadīta vittāni satāṃ hastātkadācanaasadbhyastu samādadyātsadbhyaḥ saṃpratipādayet

स्वयं प्रहर्तादाता च वश्यात्मा वश्यसाधनःकाले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च

svayaṃ prahartādātā ca vaśyātmā vaśyasādhanaḥkāle dātā ca bhoktā ca śuddhācārastathaiva ca

शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणःशिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनो नावमानिनः

śūrānbhaktānasaṃhāryānkule jātānarogiṇaḥśiṣṭāñśiṣṭābhisaṃbandhānmānino nāvamāninaḥ

विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान्धर्मेषु निरतान्साधूनचलानचलानिव

vidyāvido lokavidaḥ paralokānvavekṣakāndharmeṣu niratānsādhūnacalānacalāniva

सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपुरस्कृतःतैस्तुल्यश्च भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाधिकः

sahāyānsatataṃ kuryādrājā bhūtipuraskṛtaḥtaistulyaśca bhavedbhogaiśchatramātrājñayādhikaḥ

प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्सदाएवं कृत्वा नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति

pratyakṣā ca parokṣā ca vṛttiścāsya bhavetsadāevaṃ kṛtvā narendro hi na khedamiha vindati

सर्वातिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत्स क्षिप्रमनृजुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते

sarvātiśaṅkī nṛpatiryaśca sarvaharo bhavetsa kṣipramanṛjurlubdhaḥ svajanenaiva bādhyate

शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रतःन पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चावतिष्ठते

śucistu pṛthivīpālo lokacittagrahe rataḥna patatyaribhirgrastaḥ patitaścāvatiṣṭhate

अक्रोधनोऽथाव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियःराजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव

akrodhano'thāvyasanī mṛdudaṇḍo jitendriyaḥrājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyo himavāniva

प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु तत्परःसुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा

prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu tatparaḥsudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavittathā

क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाःअरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः

kṣiprakārī jitakrodhaḥ suprasādo mahāmanāḥarogaprakṛtiryuktaḥ kriyāvānavikatthanaḥ

आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितानि चयस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः

ārabdhānyeva kāryāṇi na paryavasitāni cayasya rājñaḥ pradṛśyante sa rājā rājasattamaḥ

पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाःनिर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः

putrā iva piturgehe viṣaye yasya mānavāḥnirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ

अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनःनयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः

agūḍhavibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥnayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ

स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनःअसंघातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि

svakarmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥasaṃghātaratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi

वश्या नेया विनीताश्च न च संघर्षशीलिनःविषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः

vaśyā neyā vinītāśca na ca saṃgharṣaśīlinaḥviṣaye dānarucayo narā yasya sa pārthivaḥ

न यस्य कूटकपटं न माया न च मत्सरःविषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः

na yasya kūṭakapaṭaṃ na māyā na ca matsaraḥviṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ

यः सत्करोति ज्ञानानि नेयः पौरहिते रतःसतां धर्मानुगस्त्यागी स राजा राज्यमर्हति

yaḥ satkaroti jñānāni neyaḥ paurahite rataḥsatāṃ dharmānugastyāgī sa rājā rājyamarhati

यस्य चारश्च मन्त्रश्च नित्यं चैव कृताकृतेन ज्ञायते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति

yasya cāraśca mantraśca nityaṃ caiva kṛtākṛtena jñāyate hi ripubhiḥ sa rājā rājyamarhati

श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मनाआख्याते रामचरिते नृपतिं प्रति भारत

ślokaścāyaṃ purā gīto bhārgaveṇa mahātmanāākhyāte rāmacarite nṛpatiṃ prati bhārata

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम्राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम्

rājānaṃ prathamaṃ vindettato bhāryāṃ tato dhanamrājanyasati lokasya kuto bhāryā kuto dhanam

तद्राजन्राजसिंहानां नान्यो धर्मः सनातनःऋते रक्षां सुविस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारणम्

tadrājanrājasiṃhānāṃ nānyo dharmaḥ sanātanaḥṛte rakṣāṃ suvispaṣṭāṃ rakṣā lokasya dhāraṇam

प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौराजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु

prācetasena manunā ślokau cemāvudāhṛtaurājadharmeṣu rājendra tāvihaikamanāḥ śṛṇu

षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवेअप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्

ṣaḍetānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇaveapravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम्ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīmgrāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam