Parva.Adhyaya 12.58

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिरबृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति

etatte rājadharmāṇāṃ navanītaṃ yudhiṣṭhirabṛhaspatirhi bhagavānnānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati

विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाःसहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः

viśālākṣaśca bhagavānkāvyaścaiva mahātapāḥsahasrākṣo mahendraśca tathā prācetaso manuḥ

भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिःराजशास्त्रप्रणेतारो ब्रह्मण्या ब्रह्मवादिनः

bharadvājaśca bhagavāṃstathā gauraśirā muniḥrājaśāstrapraṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ

रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वरराज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु

rakṣāmeva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vararājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra vai śṛṇu

चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरःयुक्त्यादानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर

cāraśca praṇidhiścaiva kāle dānamamatsaraḥyuktyādānaṃ na cādānamayogena yudhiṣṭhira

सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम्अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदनम्

satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitamanārjavairārjavaiśca śatrupakṣasya bhedanam

साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम्निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि

sādhūnāmaparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇamnicayaśca niceyānāṃ sevā buddhimatāmapi

बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम्कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम्

balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānāmanvavekṣaṇamkāryeṣvakhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam

पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम्केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम्

puraguptiraviśvāsaḥ paurasaṃghātabhedanamketanānāṃ ca jīrṇānāmavekṣā caiva sīdatām

द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितःअरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम्

dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥarimadhyasthamitrāṇāṃ yathāvaccānvavekṣaṇam

उपजापश्च भृत्यानामात्मनः परदर्शनात्अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा

upajāpaśca bhṛtyānāmātmanaḥ paradarśanātaviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā

नीतिधर्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव चरिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम्

nītidharmānusaraṇaṃ nityamutthānameva caripūṇāmanavajñānaṃ nityaṃ cānāryavarjanam

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषतराजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे

utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatirabhāṣatarājadharmasya yanmūlaṃ ślokāṃścātra nibodha me

उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताःउत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च

utthānenāmṛtaṃ labdhamutthānenāsurā hatāḥutthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठतिउत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते

utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrānadhitiṣṭhatiutthānadhīraṃ vāgdhīrā ramayanta upāsate

उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशःधर्षणीयो रिपूणां स्याद्भुजंग इव निर्विषः

utthānahīno rājā hi buddhimānapi nityaśaḥdharṣaṇīyo ripūṇāṃ syādbhujaṃga iva nirviṣaḥ

न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसाअल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च

na ca śatruravajñeyo durbalo'pi balīyasāalpo'pi hi dahatyagnirviṣamalpaṃ hinasti ca

एकाश्वेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गसमाश्रितःतं तं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः

ekāśvenāpi saṃbhūtaḥ śatrurdurgasamāśritaḥtaṃ taṃ tāpayate deśamapi rājñaḥ samṛddhinaḥ

राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थं लोकसंग्रहःहृदि यच्चास्य जिह्मं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत्

rājño rahasyaṃ yadvākyaṃ jayārthaṃ lokasaṃgrahaḥhṛdi yaccāsya jihmaṃ syātkāraṇārthaṃ ca yadbhavet

यच्चास्य कार्यं वृजिनमार्जवेनैव धार्यतेदम्भनार्थाय लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम्

yaccāsya kāryaṃ vṛjinamārjavenaiva dhāryatedambhanārthāya lokasya dharmiṣṭhāmācaretkriyām

राज्यं हि सुमहत्तन्त्रं दुर्धार्यमकृतात्मभिःन शक्यं मृदुना वोढुमाघातस्थानमुत्तमम्

rājyaṃ hi sumahattantraṃ durdhāryamakṛtātmabhiḥna śakyaṃ mṛdunā voḍhumāghātasthānamuttamam

राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनेह धार्यतेतस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर

rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityamārjaveneha dhāryatetasmānmiśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira

यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाःसोऽप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः

yadyapyasya vipattiḥ syādrakṣamāṇasya vai prajāḥso'pyasya vipulo dharma evaṃvṛttā hi bhūmipāḥ

एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितःभूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि वदतां वर

eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥbhūyaste yatra saṃdehastadbrūhi vadatāṃ vara

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्मना सहवासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः संजयस्तथा

tato vyāsaśca bhagavāndevasthāno'śmanā sahavāsudevaḥ kṛpaścaiva sātyakiḥ saṃjayastathā

साधु साध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैरिवाननैःअस्तुवंस्ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम्

sādhu sādhviti saṃhṛṣṭāḥ puṣyamāṇairivānanaiḥastuvaṃste naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam

ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुसत्तमःनेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन्

tato dīnamanā bhīṣmamuvāca kurusattamaḥnetrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan

श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रक्ष्यामि त्वा पितामहउपैति सविताप्यस्तं रसमापीय पार्थिवम्

śva idānīṃ svasaṃdehaṃ prakṣyāmi tvā pitāmahaupaiti savitāpyastaṃ rasamāpīya pārthivam

ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः; कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयःप्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं; ततो रथानारुरुहुर्मुदा युताः

tato dvijātīnabhivādya keśavaḥ; kṛpaśca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥpradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ; tato rathānāruruhurmudā yutāḥ

दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः; कृतोदकार्याः कृतजप्यमङ्गलाःउपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा;स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम्

dṛṣadvatīṃ cāpyavagāhya suvratāḥ; kṛtodakāryāḥ kṛtajapyamaṅgalāḥupāsya saṃdhyāṃ vidhivatparaṃtapā;stataḥ puraṃ te viviśurgajāhvayam