Parva.Adhyaya 12.59

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिकक्रियाःययुस्ते नगराकारै रथैः पाण्डवयादवाः

tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇikakriyāḥyayuste nagarākārai rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ

प्रपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम्सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम्

prapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmamāsādya cānaghamsukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam

व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताःनिषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः

vyāsādīnabhivādyarṣīnsarvaistaiścābhinanditāḥniṣedurabhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ

ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरःअब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्याभिवाद्य च

tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥabravītprāñjalirbhīṣmaṃ pratipūjyābhivādya ca

य एष राजा-राजेति शब्दश्चरति भारतकथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह

ya eṣa rājā-rājeti śabdaścarati bhāratakathameṣa samutpannastanme brūhi pitāmaha

तुल्यपाणिशिरोग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकःतुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठभुजोदरः

tulyapāṇiśirogrīvastulyabuddhīndriyātmakaḥtulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhabhujodaraḥ

तुल्यशुक्रास्थिमज्जश्च तुल्यमांसासृगेव चनिःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान्

tulyaśukrāsthimajjaśca tulyamāṃsāsṛgeva caniḥśvāsocchvāsatulyaśca tulyaprāṇaśarīravān

समानजन्ममरणः समः सर्वगुणैर्नृणाम्विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति

samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvaguṇairnṛṇāmviśiṣṭabuddhīñśūrāṃśca kathameko'dhitiṣṭhati

कथमेको महीं कृत्स्नां वीरशूरार्यसंकुलाम्रक्षत्यपि च लोकोऽस्य प्रसादमभिवाञ्छति

kathameko mahīṃ kṛtsnāṃ vīraśūrāryasaṃkulāmrakṣatyapi ca loko'sya prasādamabhivāñchati

एकस्य च प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदतिव्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः

ekasya ca prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdativyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ

एतदिच्छाम्यहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभश्रोतुं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर

etadicchāmyahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabhaśrotuṃ tanme yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara

नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति विशां पतेयदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति संनतिम्

naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati viśāṃ pateyadekasmiñjagatsarvaṃ devavadyāti saṃnatim

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नियतस्त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वमशेषतःयथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत्

niyatastvaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvamaśeṣataḥyathā rājyaṃ samutpannamādau kṛtayuge'bhavat

नैव राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकःधर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम्

naiva rājyaṃ na rājāsīnna daṇḍo na ca dāṇḍikaḥdharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam

पालयानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारतखेदं परममाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत्

pālayānāstathānyonyaṃ narā dharmeṇa bhāratakhedaṃ paramamājagmustatastānmoha āviśat

ते मोहवशमापन्ना मानवा मनुजर्षभप्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत्

te mohavaśamāpannā mānavā manujarṣabhapratipattivimohācca dharmasteṣāmanīnaśat

नष्टायां प्रतिपत्तौ तु मोहवश्या नरास्तदालोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भारतसत्तम

naṣṭāyāṃ pratipattau tu mohavaśyā narāstadālobhasya vaśamāpannāḥ sarve bhāratasattama

अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततःकामो नामापरस्तत्र समपद्यत वै प्रभो

aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujāstataḥkāmo nāmāparastatra samapadyata vai prabho

तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नाम समस्पृशत्रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर

tāṃstu kāmavaśaṃ prāptānrāgo nāma samaspṛśatraktāśca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira

अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव चभक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन्

agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva cabhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan

विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश हनाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत्

viplute naraloke'smiṃstato brahma nanāśa hanāśācca brahmaṇo rājandharmo nāśamathāgamat

नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन्ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः

naṣṭe brahmaṇi dharme ca devāstrāsamathāgamante trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

प्रपद्य भगवन्तं ते देवा लोकपितामहम्ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखशोकभयार्दिताः

prapadya bhagavantaṃ te devā lokapitāmahamūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ

भगवन्नरलोकस्थं नष्टं ब्रह्म सनातनम्लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत्

bhagavannaralokasthaṃ naṣṭaṃ brahma sanātanamlobhamohādibhirbhāvaistato no bhayamāviśat

ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मोऽप्यनशदीश्वरततः स्म समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वर

brahmaṇaśca praṇāśena dharmo'pyanaśadīśvaratataḥ sma samatāṃ yātā martyaistribhuvaneśvara

अधो हि वर्षमस्माकं मर्त्यास्तूर्ध्वप्रवर्षिणःक्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम्

adho hi varṣamasmākaṃ martyāstūrdhvapravarṣiṇaḥkriyāvyuparamātteṣāṃ tato'gacchāma saṃśayam

अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामहत्वत्प्रभावसमुत्थोऽसौ प्रभावो नो विनश्यति

atra niḥśreyasaṃ yannastaddhyāyasva pitāmahatvatprabhāvasamuttho'sau prabhāvo no vinaśyati

तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततःश्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः

tānuvāca surānsarvānsvayaṃbhūrbhagavāṃstataḥśreyo'haṃ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ

ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम्यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः

tato'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijamyatra dharmastathaivārthaḥ kāmaścaivānuvarṇitaḥ

त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयंभुवाचतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गणः

trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṃbhuvācaturtho mokṣa ityeva pṛthagarthaḥ pṛthaggaṇaḥ

मोक्षस्यापि त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्त्वं रजस्तमःस्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः

mokṣasyāpi trivargo'nyaḥ proktaḥ sattvaṃ rajastamaḥsthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaścaiva trivargaścaiva daṇḍajaḥ

आत्मा देशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव चसहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः

ātmā deśaśca kālaścāpyupāyāḥ kṛtyameva casahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smṛtaḥ

त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभदण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः

trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabhadaṇḍanītiśca vipulā vidyāstatra nidarśitāḥ

अमात्यरक्षाप्रणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम्चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः

amātyarakṣāpraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇamcāraśca vividhopāyaḥ praṇidhiśca pṛthagvidhaḥ

साम चोपप्रदानं च भेदो दण्डश्च पाण्डवउपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता

sāma copapradānaṃ ca bhedo daṇḍaśca pāṇḍavaupekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā

मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नस्तथा भेदार्थ एव चविभ्रंशश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम्

mantraśca varṇitaḥ kṛtsnastathā bhedārtha eva cavibhraṃśaścaiva mantrasya siddhyasiddhyośca yatphalam

संधिश्च विविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमःभयसत्कारवित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः

saṃdhiśca vividhābhikhyo hīno madhyastathottamaḥbhayasatkāravittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ

यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरःविजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह

yātrākālāśca catvārastrivargasya ca vistaraḥvijayo dharmayuktaśca tathārthavijayaśca ha

आसुरश्चैव विजयस्तथा कार्त्स्न्येन वर्णितःलक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम्

āsuraścaiva vijayastathā kārtsnyena varṇitaḥlakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितःप्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यस्तु बहुविस्तरः

prakāśaścāprakāśaśca daṇḍo'tha pariśabditaḥprakāśo'ṣṭavidhastatra guhyastu bahuvistaraḥ

रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डवविष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिकाः पथि चाष्टकम्

rathā nāgā hayāścaiva pādātāścaiva pāṇḍavaviṣṭirnāvaścarāścaiva deśikāḥ pathi cāṣṭakam

अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तुजङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः

aṅgānyetāni kauravya prakāśāni balasya tujaṅgamājaṅgamāścoktāścūrṇayogā viṣādayaḥ

स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतःअरिर्मित्रमुदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः

sparśe cābhyavahārye cāpyupāṃśurvividhaḥ smṛtaḥarirmitramudāsīna ityete'pyanuvarṇitāḥ

कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च हआत्मरक्षणमाश्वासः स्पशानां चान्ववेक्षणम्

kṛtsnā mārgaguṇāścaiva tathā bhūmiguṇāśca haātmarakṣaṇamāśvāsaḥ spaśānāṃ cānvavekṣaṇam

कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम्व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम्

kalpanā vividhāścāpi nṛnāgarathavājināmvyūhāśca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam

उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायनम्शस्त्राणां पायनज्ञानं तथैव भरतर्षभ

utpātāśca nipātāśca suyuddhaṃ supalāyanamśastrāṇāṃ pāyanajñānaṃ tathaiva bharatarṣabha

बलव्यसनमुक्तं च तथैव बलहर्षणम्पीडनास्कन्दकालश्च भयकालश्च पाण्डव

balavyasanamuktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇampīḍanāskandakālaśca bhayakālaśca pāṇḍava

तथा खातविधानं च योगसंचार एव चचौराटव्यबलैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम्

tathā khātavidhānaṃ ca yogasaṃcāra eva cacaurāṭavyabalaiścograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam

अग्निदैर्गरदैश्चैव प्रतिरूपकचारकैःश्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च

agnidairgaradaiścaiva pratirūpakacārakaiḥśreṇimukhyopajāpena vīrudhaśchedanena ca

दूषणेन च नागानामाशङ्काजननेन चआरोधनेन भक्तस्य पथश्चोपार्जनेन च

dūṣaṇena ca nāgānāmāśaṅkājananena caārodhanena bhaktasya pathaścopārjanena ca

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमञ्जसम्दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम्

saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavṛddhisamañjasamdūtasāmarthyayogaśca rāṣṭrasya ca vivardhanam

अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम्अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम्

arimadhyasthamitrāṇāṃ samyakcoktaṃ prapañcanamavamardaḥ pratīghātastathaiva ca balīyasām

व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम्शमो व्यायामयोगश्च योगो द्रव्यस्य संचयः

vyavahāraḥ susūkṣmaśca tathā kaṇṭakaśodhanamśamo vyāyāmayogaśca yogo dravyasya saṃcayaḥ

अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम्अर्थकाले प्रदानं च व्यसनेष्वप्रसङ्गिता

abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇamarthakāle pradānaṃ ca vyasaneṣvaprasaṅgitā

तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च येकारणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च

tathā rājaguṇāścaiva senāpatiguṇāśca yekāraṇasya ca kartuśca guṇadoṣāstathaiva ca

दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुजीविनाम्शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्

duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiścaivānujīvināmśaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam

अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम्प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा

alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanampradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivattathā

विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुनाचतुर्थो व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः

visargo'rthasya dharmārthamarthārthaṃ kāmahetunācaturtho vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ

क्रोधजानि तथोग्राणि कामजानि तथैव चदशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह

krodhajāni tathogrāṇi kāmajāni tathaiva cadaśoktāni kuruśreṣṭha vyasanānyatra caiva ha

मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभकामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा

mṛgayākṣāstathā pānaṃ striyaśca bharatarṣabhakāmajānyāhurācāryāḥ proktānīha svayaṃbhuvā

वाक्पारुष्यं तथोग्रत्वं दण्डपारुष्यमेव चआत्मनो निग्रहस्त्यागोऽथार्थदूषणमेव च

vākpāruṣyaṃ tathogratvaṃ daṇḍapāruṣyameva caātmano nigrahastyāgo'thārthadūṣaṇameva ca

यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताःअवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम्

yantrāṇi vividhānyeva kriyāsteṣāṃ ca varṇitāḥavamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam

चैत्यद्रुमाणामामर्दो रोधःकर्मान्तनाशनम्अपस्करोऽथ गमनं तथोपास्या च वर्णिता

caityadrumāṇāmāmardo rodhaḥkarmāntanāśanamapaskaro'tha gamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā

पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वरउपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट्

paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ varaupārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ

लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैव हि पूजनम्विद्वद्भिरेकीभावश्च प्रातर्होमविधिज्ञता

labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanamvidvadbhirekībhāvaśca prātarhomavidhijñatā

मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रियाआहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च

maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyāāhārayojanaṃ caiva nityamāstikyameva ca

एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरःउत्सवानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा

ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥutsavānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketanajāstathā

प्रत्यक्षा च परोक्षा च सर्वाधिकरणेषु चवृत्तिर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्

pratyakṣā ca parokṣā ca sarvādhikaraṇeṣu cavṛttirbharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam

अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम्अनुजीविस्वजातिभ्यो गुणेषु परिरक्षणम्

adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanamanujīvisvajātibhyo guṇeṣu parirakṣaṇam

रक्षणं चैव पौराणां स्वराष्ट्रस्य विवर्धनम्मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका

rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ svarāṣṭrasya vivardhanammaṇḍalasthā ca yā cintā rājandvādaśarājikā

द्वासप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवादेशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः

dvāsaptatimatiścaiva proktā yā ca svayaṃbhuvādeśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णितःउपायश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः

dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaścātrānuvarṇitaḥupāyaścārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ

मूलकर्मक्रिया चात्र माया योगश्च वर्णितःदूषणं स्रोतसामत्र वर्णितं च स्थिराम्भसाम्

mūlakarmakriyā cātra māyā yogaśca varṇitaḥdūṣaṇaṃ srotasāmatra varṇitaṃ ca sthirāmbhasām

यैर्यैरुपायैर्लोकश्च न चलेदार्यवर्त्मनःतत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽनुवर्णितम्

yairyairupāyairlokaśca na caledāryavartmanaḥtatsarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre'nuvarṇitam

एतत्कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुःदेवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्शक्रपुरोगमान्

etatkṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavānprabhuḥdevānuvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñśakrapurogamān

उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय चनवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाविता

upakārāya lokasya trivargasthāpanāya canavanītaṃ sarasvatyā buddhireṣā prabhāvitā

दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिकानिग्रहानुग्रहरता लोकाननु चरिष्यति

daṇḍena sahitā hyeṣā lokarakṣaṇakārikānigrahānugraharatā lokānanu cariṣyati

दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्युतदण्डनीतिरिति प्रोक्ता त्रीँल्लोकाननुवर्तते

daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpyutadaṇḍanītiriti proktā trīm̐llokānanuvartate

षाड्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसुमहत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा

ṣāḍguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyatyagre mahātmasumahattvāttasya daṇḍasya nītirvispaṣṭalakṣaṇā

नयचारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम्आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः

nayacāraśca vipulo yena sarvamidaṃ tatamāgamaśca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ

तीर्थवंशश्च वंशश्च नक्षत्राणां युधिष्ठिरसकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च

tīrthavaṃśaśca vaṃśaśca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhirasakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca

चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम्इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः

cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitamitihāsopavedāśca nyāyaḥ kṛtsnaśca varṇitaḥ

तपो ज्ञानमहिंसा च सत्यासत्ये नयः परःवृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च

tapo jñānamahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥvṛddhopasevā dānaṃ ca śaucamutthānameva ca

सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम्भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम्

sarvabhūtānukampā ca sarvamatropavarṇitambhuvi vācogataṃ yacca tacca sarvaṃ samarpitam

तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतदसंशयम्धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः

tasminpaitāmahe śāstre pāṇḍavaitadasaṃśayamdharmārthakāmamokṣāśca sakalā hyatra śabditāḥ

ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरःबहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः

tatastāṃ bhagavānnītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥbahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇurumāpatiḥ

युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवःसंचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं ब्रह्मणा कृतम्

yugānāmāyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñśivaḥsaṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ brahmaṇā kṛtam

वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यतदशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः

vaiśālākṣamiti proktaṃ tadindraḥ pratyapadyatadaśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ

भगवानपि तच्छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरःसहस्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम्

bhagavānapi tacchāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥsahasraiḥ pañcabhistāta yaduktaṃ bāhudantakam

अध्यायानां सहस्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिःसंचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तदुच्यते

adhyāyānāṃ sahasraistu tribhireva bṛhaspatiḥsaṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ taducyate

अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत्तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महातपाः

adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepamabravīttacchāstramamitaprajño yogācāryo mahātapāḥ

एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिःसंक्षिप्तमायुर्विज्ञाय मर्त्यानां ह्रासि पाण्डव

evaṃ lokānurodhena śāstrametanmaharṣibhiḥsaṃkṣiptamāyurvijñāya martyānāṃ hrāsi pāṇḍava

अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम्एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्यं तं वै समादिश

atha devāḥ samāgamya viṣṇumūcuḥ prajāpatimeko yo'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa

ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुःतैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम्

tataḥ saṃcintya bhagavāndevo nārāyaṇaḥ prabhuḥtaijasaṃ vai virajasaṃ so'sṛjanmānasaṃ sutam

विरजास्तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छतन्यासायैवाभवद्बुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव

virajāstu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchatanyāsāyaivābhavadbuddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava

कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि पञ्चातिगोऽभवत्कर्दमस्तस्य च सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः

kīrtimāṃstasya putro'bhūtso'pi pañcātigo'bhavatkardamastasya ca sutaḥ so'pyatapyanmahattapaḥ

प्रजापतेः कर्दमस्य अनङ्गो नाम वै सुतःप्रजानां रक्षिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः

prajāpateḥ kardamasya anaṅgo nāma vai sutaḥprajānāṃ rakṣitā sādhurdaṇḍanītiviśāradaḥ

अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानधिगम्य वैअभिपेदे महीराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत्

anaṅgaputro'tibalo nītimānadhigamya vaiabhipede mahīrājyamathendriyavaśo'bhavat

मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम मानसीप्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत्

mṛtyostu duhitā rājansunīthā nāma mānasīprakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venamajījanat

तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम्मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुरृषयो ब्रह्मवादिनः

taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugammantrapūtaiḥ kuśairjaghnurṛṣayo brahmavādinaḥ

ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य मन्त्रतःततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वाङ्गः पुरुषो भुवि

mamanthurdakṣiṇaṃ corumṛṣayastasya mantrataḥtato'sya vikṛto jajñe hrasvāṅgaḥ puruṣo bhuvi

दग्धस्थाणुप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजःनिषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः

dagdhasthāṇupratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇamūrdhajaḥniṣīdetyevamūcustamṛṣayo brahmavādinaḥ

तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाःये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः

tasmānniṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ

भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयःततः पुरुष उत्पन्नो रूपेणेन्द्र इवापरः

bhūyo'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthuste maharṣayaḥtataḥ puruṣa utpanno rūpeṇendra ivāparaḥ

कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनःवेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः

kavacī baddhanistriṃśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥvedavedāṅgaviccaiva dhanurvede ca pāragaḥ

तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम्ततः स प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षींस्तानुवाच ह

taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājannarottamamtataḥ sa prāñjalirvainyo maharṣīṃstānuvāca ha

सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धर्मार्थदर्शिनीअनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत

susūkṣmā me samutpannā buddhirdharmārthadarśinīanayā kiṃ mayā kāryaṃ tanme tattvena śaṃsata

यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम्तदहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा

yanmāṃ bhavanto vakṣyanti kāryamarthasamanvitamtadahaṃ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā

तमूचुरथ देवास्ते ते चैव परमर्षयःनियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर

tamūcuratha devāste te caiva paramarṣayaḥniyato yatra dharmo vai tamaśaṅkaḥ samācara

प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषुकामक्रोधौ च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः

priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣukāmakrodhau ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ

यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवःनिग्राह्यस्ते स बाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षतः

yaśca dharmātpravicalelloke kaścana mānavaḥnigrāhyaste sa bāhubhyāṃ śaśvaddharmamavekṣataḥ

प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरापालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत्

pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girāpālayiṣyāmyahaṃ bhaumaṃ brahma ityeva cāsakṛt

यश्चात्र धर्मनीत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयःतमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन

yaścātra dharmanītyukto daṇḍanītivyapāśrayaḥtamaśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadācana

अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभोलोकं च संकरात्कृत्स्नात्त्रातास्मीति परंतप

adaṇḍyā me dvijāśceti pratijānīṣva cābhibholokaṃ ca saṃkarātkṛtsnāttrātāsmīti paraṃtapa

वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान्ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः

vainyastatastānuvāca devānṛṣipurogamānbrāhmaṇā me sahāyāścedevamastu surarṣabhāḥ

एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिःपुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः

evamastviti vainyastu tairukto brahmavādibhiḥpurodhāścābhavattasya śukro brahmamayo nidhiḥ

मन्त्रिणो वालखिल्यास्तु सारस्वत्यो गणो ह्यभूत्महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत्

mantriṇo vālakhilyāstu sārasvatyo gaṇo hyabhūtmaharṣirbhagavāngargastasya sāṃvatsaro'bhavat

आत्मनाष्टम इत्येव श्रुतिरेषा परा नृषुउत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ

ātmanāṣṭama ityeva śrutireṣā parā nṛṣuutpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau

समतां वसुधायाश्च स सम्यगुपपादयत्वैषम्यं हि परं भूमेरासीदिति ह नः श्रुतम्

samatāṃ vasudhāyāśca sa samyagupapādayatvaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmerāsīditi ha naḥ śrutam

स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सहऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः

sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ sahaṛṣibhiśca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ

तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डवसागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः

taṃ sākṣātpṛthivī bheje ratnānyādāya pāṇḍavasāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃścācalottamaḥ

शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्य युधिष्ठिररुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः

śakraśca dhanamakṣayyaṃ prādāttasya yudhiṣṭhirarukmaṃ cāpi mahāmeruḥ svayaṃ kanakaparvataḥ

यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनःधर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम्

yakṣarākṣasabhartā ca bhagavānnaravāhanaḥdharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ pradadau dhanam

हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथाप्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तनादेव पाण्डवन जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयस्तथा

hayā rathāśca nāgāśca koṭiśaḥ puruṣāstathāprādurbabhūvurvainyasya cintanādeva pāṇḍavana jarā na ca durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayastathā

सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्योन्यात्कदाचनभयमुत्पद्यते तत्र तस्य राज्ञोऽभिरक्षणात्

sarīsṛpebhyaḥ stenebhyo na cānyonyātkadācanabhayamutpadyate tatra tasya rājño'bhirakṣaṇāt

तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त चयक्षराक्षसनागैश्चापीप्सितं यस्य यस्य यत्

teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta cayakṣarākṣasanāgaiścāpīpsitaṃ yasya yasya yat

तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मनारञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते

tena dharmottaraścāyaṃ kṛto loko mahātmanārañjitāśca prajāḥ sarvāstena rājeti śabdyate

ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यतेप्रथिता धनतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता

brāhmaṇānāṃ kṣatatrāṇāttataḥ kṣatriya ucyateprathitā dhanataśceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ smṛtā

स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनःनातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति पार्थिव

sthāpanaṃ cākarodviṣṇuḥ svayameva sanātanaḥnātivartiṣyate kaścidrājaṃstvāmiti pārthiva

तपसा भगवान्विष्णुराविवेश च भूमिपम्देववन्नरदेवानां नमते यज्जगन्नृप

tapasā bhagavānviṣṇurāviveśa ca bhūmipamdevavannaradevānāṃ namate yajjagannṛpa

दण्डनीत्या च सततं रक्षितं तं नरेश्वरनाधर्षयत्ततः कश्चिच्चारनित्याच्च दर्शनात्

daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitaṃ taṃ nareśvaranādharṣayattataḥ kaściccāranityācca darśanāt

आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितःको हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात्

ātmanā karaṇaiścaiva samasyeha mahīkṣitaḥko heturyadvaśe tiṣṭhelloko daivādṛte guṇāt

विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदाश्रीः संभूता यतो देवी पत्नी धर्मस्य धीमतः

viṣṇorlalāṭātkamalaṃ sauvarṇamabhavattadāśrīḥ saṃbhūtā yato devī patnī dharmasya dhīmataḥ

श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मेण पाण्डवअथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता

śriyaḥ sakāśādarthaśca jāto dharmeṇa pāṇḍavaatha dharmastathaivārthaḥ śrīśca rājye pratiṣṭhitā

सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम्पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिवशानुगः

sukṛtasya kṣayāccaiva svarlokādetya medinīmpārthivo jāyate tāta daṇḍanītivaśānugaḥ

महत्त्वेन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुविबुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति

mahattvena ca saṃyukto vaiṣṇavena naro bhuvibuddhyā bhavati saṃyukto māhātmyaṃ cādhigacchati

स्थापनामथ देवानां न कश्चिदतिवर्ततेतिष्ठत्येकस्य च वशे तं चेदनुविधीयते

sthāpanāmatha devānāṃ na kaścidativartatetiṣṭhatyekasya ca vaśe taṃ cedanuvidhīyate

शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पतेतुल्यस्यैकस्य यस्यायं लोको वचसि तिष्ठति

śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpatetulyasyaikasya yasyāyaṃ loko vacasi tiṣṭhati

यो ह्यस्य मुखमद्राक्षीत्सोम्य सोऽस्य वशानुगःसुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति

yo hyasya mukhamadrākṣītsomya so'sya vaśānugaḥsubhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati

ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैःदेवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशां पते

tato jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥdevāśca naradevāśca tulyā iti viśāṃ pate

एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसुकार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तताम्

etatte sarvamākhyātaṃ mahattvaṃ prati rājasukārtsnyena bharataśreṣṭha kimanyadiha vartatām