Parva.Adhyaya 12.60

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम्प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

tataḥ punaḥ sa gāṅgeyamabhivādya pitāmahamprāñjalirniyato bhūtvā paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक्चतुर्णामाश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः

ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthakcaturṇāmāśramāṇāṃ ca rājadharmāśca ke matāḥ

केन स्विद्वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धतेकेन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ

kena svidvardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhatekena paurāśca bhṛtyāśca vardhante bharatarṣabha

कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथाऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः

kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyānmantriṇastathāṛtvikpurohitācāryānkīdṛśānvarjayennṛpaḥ

केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञां कस्यांचिदापदिकुतो वात्मा दृढो रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह

keṣu viśvasitavyaṃ syādrājñāṃ kasyāṃcidāpadikuto vātmā dṛḍho rakṣyastanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसेब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhasebrāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmānvakṣyāmi śāśvatān

अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथाप्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च

akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaḥ kṣamā tathāprajanaḥ sveṣu dāreṣu śaucamadroha eva ca

आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाःब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम्

ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ navaite sārvavarṇikāḥbrāhmaṇasya tu yo dharmastaṃ te vakṣyāmi kevalam

दममेव महाराज धर्ममाहुः पुरातनम्स्वाध्यायोऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते

damameva mahārāja dharmamāhuḥ purātanamsvādhyāyo'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate

तं चेद्वित्तमुपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणिअकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्

taṃ cedvittamupāgacchedvartamānaṃ svakarmaṇiakurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam

कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद्यजेत चसंविभज्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीष्यते

kurvītāpatyasaṃtānamatho dadyādyajeta casaṃvibhajya hi bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhiritīṣyate

परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणःकुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

pariniṣṭhitakāryastu svādhyāyenaiva brāhmaṇaḥkuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate

क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारतदद्याद्राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत्

kṣatriyasyāpi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhāratadadyādrājā na yāceta yajeta na tu yājayet

नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत्नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात्पराक्रमम्

nādhyāpayedadhīyīta prajāśca paripālayetnityodyukto dasyuvadhe raṇe kuryātparākramam

ये च क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाःय एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः

ye ca kratubhirījānāḥ śrutavantaśca bhūmipāḥya evāhavajetārasta eṣāṃ lokajittamāḥ

अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्ततेक्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः

avikṣatena dehena samarādyo nivartatekṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ

वधं हि क्षत्रबन्धूनां धर्ममाहुः प्रधानतःनास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद्दस्युनिबर्हणात्

vadhaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmamāhuḥ pradhānataḥnāsya kṛtyatamaṃ kiṃcidanyaddasyunibarhaṇāt

दानमध्ययनं यज्ञो योगः क्षेमो विधीयतेतस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता

dānamadhyayanaṃ yajño yogaḥ kṣemo vidhīyatetasmādrājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmamīpsatā

स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिःधर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत्

sveṣu dharmeṣvavasthāpya prajāḥ sarvā mahīpatiḥdharmeṇa sarvakṛtyāni samaniṣṭhāni kārayet

परिनिष्ठितकार्यः स्यान्नृपतिः परिपालनात्कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते

pariniṣṭhitakāryaḥ syānnṛpatiḥ paripālanātkuryādanyanna vā kuryādaindro rājanya ucyate

वैश्यस्यापीह यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारतदानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः

vaiśyasyāpīha yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhāratadānamadhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ

पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वपशूनिहविकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यद्यत्समाचरेत्रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखमवाप्नुयात्

pitṛvatpālayedvaiśyo yuktaḥ sarvapaśūnihavikarma tadbhavedanyatkarma yadyatsamācaretrakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahatsukhamavāpnuyāt

प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून्ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः

prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūnbrāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्षण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत्

tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanamṣaṇṇāmekāṃ pibeddhenuṃ śatācca mithunaṃ haret

लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरेसस्यस्य सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः

laye ca saptamo bhāgastathā śṛṅge kalā khuresasyasya sarvabījānāmeṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनितिवैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन

na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūnitivaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃcana

शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारतप्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत्

śūdrasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārataprajāpatirhi varṇānāṃ dāsaṃ śūdramakalpayat

तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयतेतेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखमवाप्नुयात्

tasmācchūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyateteṣāṃ śuśrūṣaṇāccaiva mahatsukhamavāpnuyāt

शूद्र एतान्परिचरेत्त्रीन्वर्णाननसूयकःसंचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन

śūdra etānparicarettrīnvarṇānanasūyakaḥsaṃcayāṃśca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃcana

पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसःराज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः

pāpīyānhi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryādgarīyasaḥrājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्अवश्यभरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते

tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanamavaśyabharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate

छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि चयातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे

chatraṃ veṣṭanamauśīramupānadvyajanāni cayātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe

अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिःशूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत्

adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥśūdrāyaiva vidheyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat

यश्च कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत्कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाःदेयः पिण्डोऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ

yaśca kaściddvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣurāvrajetkalpyāṃ tasya tu tenāhurvṛttiṃ dharmavido janāḥdeyaḥ piṇḍo'napetāya bhartavyau vṛddhadurbalau

शूद्रेण च न हातव्यो भर्ता कस्यांचिदापदिअतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षयेन हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो ह्यसौ

śūdreṇa ca na hātavyo bhartā kasyāṃcidāpadiatirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣayena hi svamasti śūdrasya bhartṛhāryadhano hyasau

उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्यैव भारतस्वाहाकारनमस्कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते

uktastrayāṇāṃ varṇānāṃ yajñastrayyaiva bhāratasvāhākāranamaskārau mantraḥ śūdre vidhīyate

ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर्यजेत व्रतवान्स्वयम्पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम्

tābhyāṃ śūdraḥ pākayajñairyajeta vratavānsvayampūrṇapātramayīmāhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām

शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम्

śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadauaindrāgnena vidhānena dakṣiṇāmiti naḥ śrutam

अतो हि सर्ववर्णानां श्रद्धायज्ञो विधीयतेदैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत्

ato hi sarvavarṇānāṃ śraddhāyajño vidhīyatedaivataṃ hi mahacchraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat

दैवतं परमं विप्राः स्वेन स्वेन परस्परम्अयजन्निह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः सनातनैः

daivataṃ paramaṃ viprāḥ svena svena parasparamayajanniha satraiste taistaiḥ kāmaiḥ sanātanaiḥ

संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयःदेवानामपि ये देवा यद्ब्रूयुस्ते परं हि तत्तस्माद्वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया

saṃsṛṣṭā brāhmaṇaireva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥdevānāmapi ye devā yadbrūyuste paraṃ hi tattasmādvarṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā

ऋग्यजुःसामवित्पूज्यो नित्यं स्याद्देववद्द्विजःअनृग्यजुरसामा तु प्राजापत्य उपद्रवः

ṛgyajuḥsāmavitpūjyo nityaṃ syāddevavaddvijaḥanṛgyajurasāmā tu prājāpatya upadravaḥ

यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारतनास्य यज्ञहनो देवा ईहन्ते नेतरे जनाःतस्मात्सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते

yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhāratanāsya yajñahano devā īhante netare janāḥtasmātsarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate

स्वं दैवतं ब्राह्मणाः स्वेन नित्यं; परान्वर्णानयजन्नेवमासीत्आरोचिता नः सुमहान्स धर्मः; सृष्टो ब्रह्मणा त्रिषु वर्णेषु दृष्टः

svaṃ daivataṃ brāhmaṇāḥ svena nityaṃ; parānvarṇānayajannevamāsītārocitā naḥ sumahānsa dharmaḥ; sṛṣṭo brahmaṇā triṣu varṇeṣu dṛṣṭaḥ

तस्माद्वर्णा ऋजवो जातिधर्माः; संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषःएकं साम यजुरेकमृगेका; विप्रश्चैकोऽनिश्चयस्तेषु दृष्टः

tasmādvarṇā ṛjavo jātidharmāḥ; saṃsṛjyante tasya vipāka eṣaḥekaṃ sāma yajurekamṛgekā; vipraścaiko'niścayasteṣu dṛṣṭaḥ

अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदःवैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुमिच्छताम्

atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥvaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭumicchatām

उदितेऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जितेन्द्रियःवह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत्

udite'nudite vāpi śraddadhāno jitendriyaḥvahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat

यत्स्कन्नमस्य तत्पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम्बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च

yatskannamasya tatpūrvaṃ yadaskannaṃ taduttarambahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca

तानि यः संविजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितःद्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषोऽर्हति

tāni yaḥ saṃvijānāti jñānaniścayaniścitaḥdvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo'rhati

स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमःयष्टुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम्

steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥyaṣṭumicchati yajñaṃ yaḥ sādhumeva vadanti tam

ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम्सर्वथा सर्ववर्णैर्हि यष्टव्यमिति निश्चयःन हि यज्ञसमं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते

ṛṣayastaṃ praśaṃsanti sādhu caitadasaṃśayamsarvathā sarvavarṇairhi yaṣṭavyamiti niścayaḥna hi yajñasamaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate

तस्माद्यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयताश्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति प्रयच्छता

tasmādyaṣṭavyamityāhuḥ puruṣeṇānasūyatāśraddhāpavitramāśritya yathāśakti prayacchatā