Parva.Adhyaya 12.63

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ज्याकर्षणं शत्रुनिबर्हणं च; कृषिर्वणिज्या पशुपालनं चशुश्रूषणं चापि तथार्थहेतो;रकार्यमेतत्परमं द्विजस्य

jyākarṣaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca; kṛṣirvaṇijyā paśupālanaṃ caśuśrūṣaṇaṃ cāpi tathārthaheto;rakāryametatparamaṃ dvijasya

सेव्यं तु ब्रह्मषट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणाकृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते

sevyaṃ tu brahmaṣaṭkarma gṛhasthena manīṣiṇākṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate

राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्ययाकौटिल्यं कौलटेयं च कुसीदं च विवर्जयेत्

rājapraiṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayākauṭilyaṃ kaulaṭeyaṃ ca kusīdaṃ ca vivarjayet

शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धु;र्दुश्चारित्र्यो यश्च धर्मादपेतःवृषलीपतिः पिशुनो नर्तकश्च; ग्रामप्रैष्यो यश्च भवेद्विकर्मा

śūdro rājanbhavati brahmabandhu;rduścāritryo yaśca dharmādapetaḥvṛṣalīpatiḥ piśuno nartakaśca; grāmapraiṣyo yaśca bhavedvikarmā

जपन्वेदानजपंश्चापि राज;न्समः शूद्रैर्दासवच्चापि भोज्यःएते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति; राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये

japanvedānajapaṃścāpi rāja;nsamaḥ śūdrairdāsavaccāpi bhojyaḥete sarve śūdrasamā bhavanti; rājannetānvarjayeddevakṛtye

निर्मर्यादे चाशने क्रूरवृत्तौ; हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्तेहव्यं कव्यं यानि चान्यानि राज;न्देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन्

nirmaryāde cāśane krūravṛttau; hiṃsātmake tyaktadharmasvavṛttehavyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rāja;ndeyānyadeyāni bhavanti tasmin

तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य; दमः शौचं चार्जवं चापि राजन्तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव; पुरा राजन्ब्रह्मणा वै निसृष्टाः

tasmāddharmo vihito brāhmaṇasya; damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājantathā viprasyāśramāḥ sarva eva; purā rājanbrahmaṇā vai nisṛṣṭāḥ

यः स्याद्दान्तः सोमप आर्यशीलः; सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीःऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावा;न्स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा

yaḥ syāddāntaḥ somapa āryaśīlaḥ; sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥṛjurmṛduranṛśaṃsaḥ kṣamāvā;nsa vai vipro netaraḥ pāpakarmā

शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजँ;ल्लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाःतस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्ता;न्मत्वा विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र

śūdraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rājam̐;llokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥtasmādvarṇāñjātidharmeṣu saktā;nmatvā viṣṇurnecchati pāṇḍuputra

लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्या;च्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युःसर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च; सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्युः

loke cedaṃ sarvalokasya na syā;ccāturvarṇyaṃ vedavādāśca na syuḥsarvāścejyāḥ sarvalokakriyāśca; sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai syuḥ

यश्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम्कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मांस्ताञ्शृणु पाण्डव

yaśca trayāṇāṃ varṇānāmicchedāśramasevanamkartumāśramadṛṣṭāṃśca dharmāṃstāñśṛṇu pāṇḍava

शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसंतानकर्मणःअभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते

śuśrūṣākṛtakṛtyasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥabhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate

अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वाआश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम्

alpāntaragatasyāpi daśadharmagatasya vāāśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam

भैक्षचर्यां न तु प्राहुस्तस्य तद्धर्मचारिणःतथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि

bhaikṣacaryāṃ na tu prāhustasya taddharmacāriṇaḥtathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi

कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमःवैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम्

kṛtakṛtyo vayotīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥvaiśyo gacchedanujñāto nṛpeṇāśramamaṇḍalam

वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघसंतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च

vedānadhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānaghasaṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca

पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वरराजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च

pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vararājasūyāśvamedhādīnmakhānanyāṃstathaiva ca

समानीय यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणःसंग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु

samānīya yathāpāṭhaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥsaṃgrāme vijayaṃ prāpya tathālpaṃ yadi vā bahu

स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डवअन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ

sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍavaanyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha

अर्चयित्वा पितॄन्सम्यक्पितृयज्ञैर्यथाविधिदेवान्यज्ञैरृषीन्वेदैरर्चित्वा चैव यत्नतः

arcayitvā pitṝnsamyakpitṛyajñairyathāvidhidevānyajñairṛṣīnvedairarcitvā caiva yatnataḥ

अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम्आनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात्

antakāle ca saṃprāpte ya icchedāśramāntaramānupūrvyāśramānrājangatvā siddhimavāpnuyāt

राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवयाअपेतगृहधर्मोऽपि चरेज्जीवितकाम्यया

rājarṣitvena rājendra bhaikṣacaryādhvasevayāapetagṛhadharmo'pi carejjīvitakāmyayā

न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भरतर्षभचतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम्

na caitannaiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bharatarṣabhacaturṇāṃ rājaśārdūla prāhurāśramavāsinām

बह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां; लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैःसर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां; राज्ञो धर्मादिति वेदाच्छृणोमि

bahvāyattaṃ kṣatriyairmānavānāṃ; lokaśreṣṭhaṃ dharmamāsevamānaiḥsarve dharmāḥ sopadharmāstrayāṇāṃ; rājño dharmāditi vedācchṛṇomi

यथा राजन्हस्तिपदे पदानि; संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानिएवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वा;न्सर्वावस्थं संप्रलीनान्निबोध

yathā rājanhastipade padāni; saṃlīyante sarvasattvodbhavānievaṃ dharmānrājadharmeṣu sarvā;nsarvāvasthaṃ saṃpralīnānnibodha

अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति; धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याःमहाश्रयं बहुकल्याणरूपं; क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः

alpāśrayānalpaphalānvadanti; dharmānanyāndharmavido manuṣyāḥmahāśrayaṃ bahukalyāṇarūpaṃ; kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhurāryāḥ

सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः; सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्तिसर्वत्यागो राजधर्मेषु राजं;स्त्यागे चाहुर्धर्ममग्र्यं पुराणम्

sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ; sarve dharmāḥ pālyamānā bhavantisarvatyāgo rājadharmeṣu rājaṃ;styāge cāhurdharmamagryaṃ purāṇam

मज्जेत्त्रयी दण्डनीतौ हतायां; सर्वे धर्मा न भवेयुर्विरुद्धाःसर्वे धर्माश्चाश्रमाणां गताः स्युः; क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे

majjettrayī daṇḍanītau hatāyāṃ; sarve dharmā na bhaveyurviruddhāḥsarve dharmāścāśramāṇāṃ gatāḥ syuḥ; kṣātre tyakte rājadharme purāṇe

सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः; सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताःसर्वे योगा राजधर्मेषु चोक्ताः; सर्वे लोका राजधर्मान्प्रविष्टाः

sarve tyāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ; sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥsarve yogā rājadharmeṣu coktāḥ; sarve lokā rājadharmānpraviṣṭāḥ

यथा जीवाः प्रकृतौ वध्यमाना; धर्माश्रितानामुपपीडनायएवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः; सर्वावस्थं नाद्रियन्ते स्वधर्मम्

yathā jīvāḥ prakṛtau vadhyamānā; dharmāśritānāmupapīḍanāyaevaṃ dharmā rājadharmairviyuktāḥ; sarvāvasthaṃ nādriyante svadharmam