Parva.Adhyaya 12.64

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

चातुराश्रम्यधर्माश्च जातिधर्माश्च पाण्डवलोकपालोत्तराश्चैव क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः

cāturāśramyadharmāśca jātidharmāśca pāṇḍavalokapālottarāścaiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ

सर्वाण्येतानि धर्माणि क्षात्रे भरतसत्तमनिराशिषो जीवलोके क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः

sarvāṇyetāni dharmāṇi kṣātre bharatasattamanirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ

अप्रत्यक्षं बहुद्वारं धर्ममाश्रमवासिनाम्प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम्

apratyakṣaṃ bahudvāraṃ dharmamāśramavāsināmprarūpayanti tadbhāvamāgamaireva śāśvatam

अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चयम्अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टान्ते परे रताः

apare vacanaiḥ puṇyairvādino lokaniścayamaniścayajñā dharmāṇāmadṛṣṭānte pare ratāḥ

प्रत्यक्षसुखभूयिष्ठमात्मसाक्षिकमच्छलम्सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्

pratyakṣasukhabhūyiṣṭhamātmasākṣikamacchalamsarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam

धर्माश्रमव्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिरयथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुराराजधर्मेष्वनुपमा लोक्या सुचरितैरिह

dharmāśramavyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhirayathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purārājadharmeṣvanupamā lokyā sucaritairiha

उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम्सर्वभूतेश्वरं देवं प्रभुं नारायणं पुराजग्मुः सुबहवः शूरा राजानो दण्डनीतये

udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasamsarvabhūteśvaraṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ purājagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye

एकैकमात्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुराराजानः पर्युपातिष्ठन्दृष्टान्तवचने स्थिताः

ekaikamātmanaḥ karma tulayitvāśrame purārājānaḥ paryupātiṣṭhandṛṣṭāntavacane sthitāḥ

साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च; रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्चसृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा; क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः

sādhyā devā vasavaścāśvinau ca; rudrāśca viśve marutāṃ gaṇāścasṛṣṭāḥ purā ādidevena devā; kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ

अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चयम्निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृतेबभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान्

atra te vartayiṣyāmi dharmamarthaviniścayamnirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛtebabhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān

पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षयाअनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रति

purā vasumatīpālo yajñaṃ cakre didṛkṣayāanādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prati

स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेष्ठिनःजग्राह शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः

sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥjagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇormahātmanaḥ

दर्शयामास तं विष्णू रूपमास्थाय वासवम्स पार्थिवैर्वृतः सद्भिरर्चयामास तं प्रभुम्

darśayāmāsa taṃ viṣṇū rūpamāsthāya vāsavamsa pārthivairvṛtaḥ sadbhirarcayāmāsa taṃ prabhum

तस्य पार्थिवसंघस्य तस्य चैव महात्मनःसंवादोऽयं महानासीद्विष्णुं प्रति महाद्युते

tasya pārthivasaṃghasya tasya caiva mahātmanaḥsaṃvādo'yaṃ mahānāsīdviṣṇuṃ prati mahādyute

इन्द्र उवाच · indra uvāca

किमिष्यते धर्मभृतां वरिष्ठ; यद्द्रष्टुकामोऽसि तमप्रमेयम्अनन्तमायामितसत्त्ववीर्यं; नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम्

kimiṣyate dharmabhṛtāṃ variṣṭha; yaddraṣṭukāmo'si tamaprameyamanantamāyāmitasattvavīryaṃ; nārāyaṇaṃ hyādidevaṃ purāṇam

नासौ देवो विश्वरूपो मयापि; शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वापि साक्षात्येऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था; दास्यामि तांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा

nāsau devo viśvarūpo mayāpi; śakyo draṣṭuṃ brahmaṇā vāpi sākṣātye'nye kāmāstava rājanhṛdisthā; dāsyāmi tāṃstvaṃ hi martyeṣu rājā

सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः; शूरो दृढं प्रीतिरतः सुराणाम्बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमश्रद्धया च; ततस्तेऽहं दद्मि वरं यथेष्टम्

satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ; śūro dṛḍhaṃ prītirataḥ surāṇāmbuddhyā bhaktyā cottamaśraddhayā ca; tataste'haṃ dadmi varaṃ yatheṣṭam

मान्धातोवाचअसंशयं भगवन्नादिदेवं; द्रक्ष्याम्यहं शिरसाहं प्रसाद्यत्यक्त्वा भोगान्धर्मकामो ह्यरण्य;मिच्छे गन्तुं सत्पथं लोकजुष्टम्

māndhātovācaasaṃśayaṃ bhagavannādidevaṃ; drakṣyāmyahaṃ śirasāhaṃ prasādyatyaktvā bhogāndharmakāmo hyaraṇya;micche gantuṃ satpathaṃ lokajuṣṭam

क्षात्राद्धर्माद्विपुलादप्रमेया;ल्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्चधर्मो योऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो; लोकज्येष्ठस्तं न जानामि कर्तुम्

kṣātrāddharmādvipulādaprameyā;llokāḥ prāptāḥ sthāpitaṃ svaṃ yaśaścadharmo yo'sāvādidevātpravṛtto; lokajyeṣṭhastaṃ na jānāmi kartum

इन्द्र उवाच · indra uvāca

असैनिकोऽधर्मपरश्चरेथाः; परां गतिं लप्स्यसे चाप्रमत्तःक्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः; पश्चादन्ये शेषभूताश्च धर्माः

asainiko'dharmaparaścarethāḥ; parāṃ gatiṃ lapsyase cāpramattaḥkṣātro dharmo hyādidevātpravṛttaḥ; paścādanye śeṣabhūtāśca dharmāḥ

शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः; सुप्रस्थानाः क्षत्रधर्माविशिष्टाःअस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टा;स्तस्माद्धर्मं श्रेष्ठमिमं वदन्ति

śeṣāḥ sṛṣṭā hyantavanto hyanantāḥ; suprasthānāḥ kṣatradharmāviśiṣṭāḥasmindharme sarvadharmāḥ praviṣṭā;stasmāddharmaṃ śreṣṭhamimaṃ vadanti

कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसःत्राताः सर्वे प्रमथ्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना

karmaṇā vai purā devā ṛṣayaścāmitaujasaḥtrātāḥ sarve pramathyārīnkṣatradharmeṇa viṣṇunā

यदि ह्यसौ भगवान्नाहनिष्य;द्रिपून्सर्वान्वसुमानप्रमेयःन ब्राह्मणा न च लोकादिकर्ता; न सद्धर्मा नादिधर्मा भवेयुः

yadi hyasau bhagavānnāhaniṣya;dripūnsarvānvasumānaprameyaḥna brāhmaṇā na ca lokādikartā; na saddharmā nādidharmā bhaveyuḥ

इमामुर्वीं न जयेद्विक्रमेण; देवश्रेष्ठोऽसौ पुरा चेदमेयःचातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः; सर्वे न स्युर्ब्रह्मणो वै विनाशात्

imāmurvīṃ na jayedvikrameṇa; devaśreṣṭho'sau purā cedameyaḥcāturvarṇyaṃ cāturāśramyadharmāḥ; sarve na syurbrahmaṇo vai vināśāt

दृष्टा धर्माः शतधा शाश्वतेन; क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृत्ताःयुगे युगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता; लोकज्येष्ठं क्षत्रधर्मं वदन्ति

dṛṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena; kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravṛttāḥyuge yuge hyādidharmāḥ pravṛttā; lokajyeṣṭhaṃ kṣatradharmaṃ vadanti

आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा; लोकज्ञानं मोक्षणं पालनं चविषण्णानां मोक्षणं पीडितानां; क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम्

ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā; lokajñānaṃ mokṣaṇaṃ pālanaṃ caviṣaṇṇānāṃ mokṣaṇaṃ pīḍitānāṃ; kṣātre dharme vidyate pārthivānām

निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता; भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम्शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः; साध्वाचाराः साधु धर्मं चरन्ति

nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā; bhītā rājño nādhigacchanti pāpamśiṣṭāścānye sarvadharmopapannāḥ; sādhvācārāḥ sādhu dharmaṃ caranti

पुत्रवत्परिपाल्यानि लिङ्गधर्मेण पार्थिवैःलोके भूतानि सर्वाणि विचरन्ति न संशयः

putravatparipālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥloke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṃśayaḥ

सर्वधर्मपरं क्षत्रं लोकज्येष्ठं सनातनम्शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम्

sarvadharmaparaṃ kṣatraṃ lokajyeṣṭhaṃ sanātanamśaśvadakṣaraparyantamakṣaraṃ sarvatomukham