Parva.Adhyaya 12.70

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपिकस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन्मे ब्रूहि पितामह

daṇḍanītiśca rājā ca samastau tāvubhāvapikasya kiṃ kurvataḥ siddhyai tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धैः शब्दैः सहेतुकैःशृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत

mahābhāgyaṃ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sahetukaiḥśṛṇu me śaṃsato rājanyathāvadiha bhārata

दण्डनीतिः स्वधर्मेभ्यश्चातुर्वर्ण्यं नियच्छतिप्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यश्च यच्छति

daṇḍanītiḥ svadharmebhyaścāturvarṇyaṃ niyacchatiprayuktā svāminā samyagadharmebhyaśca yacchati

चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरेदण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये

cāturvarṇye svadharmasthe maryādānāmasaṃkaredaṇḍanītikṛte kṣeme prajānāmakutobhaye

सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति त्रयो वर्णा यथाविधितस्माद्देवमनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम्

some prayatnaṃ kurvanti trayo varṇā yathāvidhitasmāddevamanuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम्इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम्

kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇamiti te saṃśayo mā bhūdrājā kālasya kāraṇam

दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्ततेतदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते

daṇḍanītyā yadā rājā samyakkārtsnyena vartatetadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate

भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित्सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः

bhavetkṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kvacitsarveṣāmeva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ

योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयःवैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यविगुणान्युत

yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥvaidikāni ca karmāṇi bhavantyaviguṇānyuta

ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाःप्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च

ṛtavaśca sukhāḥ sarve bhavantyuta nirāmayāḥprasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca

व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरःविधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नाभिजायते

vyādhayo na bhavantyatra nālpāyurdṛśyate naraḥvidhavā na bhavantyatra nṛśaṃso nābhijāyate

अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथात्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च

akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavantyoṣadhayastathātvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca

नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलःइति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर

nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥiti kārtayugānetānguṇānviddhi yudhiṣṭhira

दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्ततेचतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते

daṇḍanītyā yadā rājā trīnaṃśānanuvartatecaturthamaṃśamutsṛjya tadā tretā pravartate

अशुभस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्ततेकृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा

aśubhasya caturthāṃśastrīnaṃśānanuvartatekṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā

अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्ततेततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते

ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardhamanuvartatetatastu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate

अशुभस्य तदा अर्धं द्वावंशावनुवर्ततेकृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यल्पफला तथा

aśubhasya tadā ardhaṃ dvāvaṃśāvanuvartatekṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavatyalpaphalā tathā

दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपःप्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रविश्यति तदा कलिः

daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥprajāḥ kliśnātyayogena praviśyati tadā kaliḥ

कलावधर्मो भूयिष्ठं धर्मो भवति तु क्वचित्सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः

kalāvadharmo bhūyiṣṭhaṃ dharmo bhavati tu kvacitsarveṣāmeva varṇānāṃ svadharmāccyavate manaḥ

शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्ययायोगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः

śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayāyogakṣemasya nāśaśca vartate varṇasaṃkaraḥ

वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युतऋतवो नसुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा

vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇānyutaṛtavo nasukhāḥ sarve bhavantyāmayinastathā

ह्रसन्ति च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युतव्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चागतायुषः

hrasanti ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsyutavyādhayaśca bhavantyatra mriyante cāgatāyuṣaḥ

विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजाक्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति

vidhavāśca bhavantyatra nṛśaṃsā jāyate prajākvacidvarṣati parjanyaḥ kvacitsasyaṃ prarohati

रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपःप्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः

rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥprajāḥ saṃrakṣituṃ samyagdaṇḍanītisamāhitaḥ

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य चयुगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्

rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya cayugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam

कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुतेत्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते

kṛtasya karaṇādrājā svargamatyantamaśnutetretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantamaśnute

प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुतेकलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते

pravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśnutekaleḥ pravartanādrājā pāpamatyantamaśnute

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाःप्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्तिं पापं च विन्दति

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥprajānāṃ kalmaṣe magno'kīrtiṃ pāpaṃ ca vindati

दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजानन्क्षत्रियः सदाअनवाप्तं च लिप्सेत लब्धं च परिपालयेत्

daṇḍanītiṃ puraskṛtya vijānankṣatriyaḥ sadāanavāptaṃ ca lipseta labdhaṃ ca paripālayet

लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकभावनीसम्यङ्नीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता

lokasya sīmantakarī maryādā lokabhāvanīsamyaṅnītā daṇḍanītiryathā mātā yathā pitā

यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभएष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान्

yasyāṃ bhavanti bhūtāni tadviddhi bharatarṣabhaeṣa eva paro dharmo yadrājā daṇḍanītimān

तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान्एवंवृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम्

tasmātkauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimānevaṃvṛttaḥ prajā rakṣansvargaṃ jetāsi durjayam