Parva.Adhyaya 12.76

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान्पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह

yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavānpuṇyāṃśca lokāñjayati tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारतउपवासतपःशीलः प्रजानां पालने रतः

dānaśīlo bhavedrājā yajñaśīlaśca bhārataupavāsatapaḥśīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ

सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत्उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच्चैव धार्मिकान्

sarvāścaiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayetutthānenāpramādena pūjayeccaiva dhārmikān

राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यतेयद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां हि रोचते

rājñā hi pūjito dharmastataḥ sarvatra pūjyateyadyadācarate rājā tatprajānāṃ hi rocate

नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषुनिहन्यात्सर्वतो दस्यून्न कामात्कस्यचित्क्षमेत्

nityamudyatadaṇḍaśca bhavenmṛtyurivāriṣunihanyātsarvato dasyūnna kāmātkasyacitkṣamet

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताःचतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति

yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥcaturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati

यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चतिराजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन्

yadadhīte yadyajate yaddadāti yadarcatirājā caturthabhāktasya prajā dharmeṇa pālayan

यद्राष्ट्रेऽकुशलं किंचिद्राज्ञोऽरक्षयतः प्रजाःचतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति

yadrāṣṭre'kuśalaṃ kiṃcidrājño'rakṣayataḥ prajāḥcaturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati

अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयःकर्मणः पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपितादृशात्किल्बिषाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते

apyāhuḥ sarvameveti bhūyo'rdhamiti niścayaḥkarmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃso'nṛtavāgapitādṛśātkilbiṣādrājā śṛṇu yena pramucyate

प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदिस्वकोशात्तत्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवता

pratyāhartumaśakyaṃ syāddhanaṃ corairhṛtaṃ yadisvakośāttatpradeyaṃ syādaśaktenopajīvatā

सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणास्तथान स्थेयं विषये तेषु योऽपकुर्याद्द्विजातिषु

sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahmasvaṃ brāhmaṇāstathāna stheyaṃ viṣaye teṣu yo'pakuryāddvijātiṣu

ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम्तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः

brahmasve rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitamteṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhavennṛpaḥ

पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाःनरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम्

parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥnarāstamupajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam

न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिनानृशंसेनातिलुब्धेन शक्याः पालयितुं प्रजाः

na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinānṛśaṃsenātilubdhena śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम्धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते

nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyamicchāmyapi kṣaṇamdharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaścātra na vidyate

तदलं मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यतेवनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया

tadalaṃ mama rājyena yatra dharmo na vidyatevanameva gamiṣyāmi tasmāddharmacikīrṣayā

तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियःधर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः

tatra medhyeṣvaraṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥdharmamārādhayiṣyāmi munirmūlaphalāśanaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्यगुणैव सान च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महदुपासितुम्

vedāhaṃ tava yā buddhirānṛśaṃsyaguṇaiva sāna ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahadupāsitum

अपि तु त्वा मृदुं दान्तमत्यार्यमतिधार्मिकम्क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहु मन्यते

api tu tvā mṛduṃ dāntamatyāryamatidhārmikamklībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahu manyate

राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान्नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि

rājadharmānavekṣasva pitṛpaitāmahocitānnaitadrājñāmatho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātumicchasi

न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितःप्रजापालनसंभूतं प्राप्ता धर्मफलं ह्यसि

na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭamānṛśaṃsyamihāsthitaḥprajāpālanasaṃbhūtaṃ prāptā dharmaphalaṃ hyasi

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यन्वयाचतन चैतां प्राज्ञतां तात यया चरसि मेधया

na hyetāmāśiṣaṃ pāṇḍurna ca kuntyanvayācatana caitāṃ prājñatāṃ tāta yayā carasi medhayā

शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत्माहात्म्यं बलमौदार्यं तव कुन्त्यन्वयाचत

śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravītmāhātmyaṃ balamaudāryaṃ tava kuntyanvayācata

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यमुभे मानुषदैवतेपुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च

nityaṃ svāhā svadhā nityamubhe mānuṣadaivateputreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca

दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम्धर्ममेतमधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः

dānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanamdharmametamadharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ

काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहितेसीदतामपि कौन्तेय न कीर्तिरवसीदति

kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhitesīdatāmapi kaunteya na kīrtiravasīdati

समन्ततो विनियतो वहत्यस्खलितो हि यःनिर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा

samantato viniyato vahatyaskhalito hi yaḥnirdoṣakarmavacanātsiddhiḥ karmaṇa eva sā

नैकान्तविनिपातेन विचचारेह कश्चनधर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथ वा पुनः

naikāntavinipātena vicacāreha kaścanadharmī gṛhī vā rājā vā brahmacāryatha vā punaḥ

अल्पं तु साधुभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत्कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्त्यकर्मणः

alpaṃ tu sādhubhūyiṣṭhaṃ yatkarmodārameva tatkṛtamevākṛtācchreyo na pāpīyo'styakarmaṇaḥ

यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम्योगक्षेमस्तदा राजन्कुशलायैव कल्पते

yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnotyaiśvaryamuttamamyogakṣemastadā rājankuśalāyaiva kalpate

दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरासर्वतः परिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः

dānenānyaṃ balenānyamanyaṃ sūnṛtayā girāsarvataḥ parigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ

यं हि वैद्याः कुले जाता अवृत्तिभयपीडिताःप्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः

yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā avṛttibhayapīḍitāḥprāpya tṛptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko'bhyadhikastataḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का न्वतः प्रीतिरुत्तमाकिं न्वतः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि मन्यसे

kiṃ nvataḥ paramaṃ svargyaṃ kā nvataḥ prītiruttamākiṃ nvataḥ paramaiśvaryaṃ brūhi me yadi manyase

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यस्मिन्प्रतिष्ठिताः सम्यक्क्षेमं विन्दन्ति तत्क्षणम्स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yasminpratiṣṭhitāḥ samyakkṣemaṃ vindanti tatkṣaṇamsa svargajittamo'smākaṃ satyametadbravīmi te

त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तमभव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षासतो जहि

tvameva prītimāṃstasmātkurūṇāṃ kurusattamabhava rājā jaya svargaṃ sato rakṣāsato jahi

अनु त्वा तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सहपर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिवाण्डजाः

anu tvā tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ sahaparjanyamiva bhūtāni svādudrumamivāṇḍajāḥ

धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम्वत्सलं संविभक्तारमनु जीवन्तु त्वां जनाः

dhṛṣṭaṃ śūraṃ prahartāramanṛśaṃsaṃ jitendriyamvatsalaṃ saṃvibhaktāramanu jīvantu tvāṃ janāḥ