पर्व.अध्याय 12.82

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

एवमग्राह्यके तस्मिञ्ज्ञातिसंबन्धिमण्डलेमित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते

evamagrāhyake tasmiñjñātisaṃbandhimaṇḍalemitreṣvamitreṣvapi ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्वासुदेवस्य संवादं सुरर्षेर्नारदस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamvāsudevasya saṃvādaṃ surarṣernāradasya ca

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

नासुहृत्परमं मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम्अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वापि नात्मवान्

nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ nāradārhati veditumapaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpi nātmavān

स ते सौहृदमास्थाय किंचिद्वक्ष्यामि नारदकृत्स्नां च बुद्धिं संप्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवंगम

sa te sauhṛdamāsthāya kiṃcidvakṣyāmi nāradakṛtsnāṃ ca buddhiṃ saṃprekṣya saṃpṛcche tridivaṃgama

दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्यहम्अर्धभोक्तास्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे

dāsyamaiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomyahamardhabhoktāsmi bhogānāṃ vāgduruktāni ca kṣame

अरणीमग्निकामो वा मथ्नाति हृदयं ममवाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मे दहति नित्यदा

araṇīmagnikāmo vā mathnāti hṛdayaṃ mamavācā duruktaṃ devarṣe tanme dahati nityadā

बलं संकर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर्गदेरूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सोऽसहायोऽस्मि नारद

balaṃ saṃkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punargaderūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so'sahāyo'smi nārada

अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाःनित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः

anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥnityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ

यस्य न स्युर्न वै स स्याद्यस्य स्युः कृच्छ्रमेव तत्द्वाभ्यां निवारितो नित्यं वृणोम्येकतरं न च

yasya na syurna vai sa syādyasya syuḥ kṛcchrameva tatdvābhyāṃ nivārito nityaṃ vṛṇomyekataraṃ na ca

स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततःयस्य वापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः

syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥyasya vāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ

सोऽहं कितवमातेव द्वयोरपि महामुनेएकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्यापराजयम्

so'haṃ kitavamāteva dvayorapi mahāmuneekasya jayamāśaṃse dvitīyasyāparājayam

ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयतः सदावक्तुमर्हसि यच्छ्रेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा

mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayataḥ sadāvaktumarhasi yacchreyo jñātīnāmātmanastathā

नारद उवाच · nārada uvāca

आपदो द्विविधाः कृष्ण बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च हप्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वकृता यदि वान्यतः

āpado dvividhāḥ kṛṣṇa bāhyāścābhyantarāśca haprādurbhavanti vārṣṇeya svakṛtā yadi vānyataḥ

सेयमाभ्यन्तरा तुभ्यमापत्कृच्छ्रा स्वकर्मजाअक्रूरभोजप्रभवाः सर्वे ह्येते तदन्वयाः

seyamābhyantarā tubhyamāpatkṛcchrā svakarmajāakrūrabhojaprabhavāḥ sarve hyete tadanvayāḥ

अर्थहेतोर्हि कामाद्वाद्वारा बीभत्सयापि वाआत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम्

arthahetorhi kāmādvādvārā bībhatsayāpi vāātmanā prāptamaiśvaryamanyatra pratipāditam

कृतमूलमिदानीं तज्जातशब्दं सहायवत्न शक्यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव त्वया

kṛtamūlamidānīṃ tajjātaśabdaṃ sahāyavatna śakyaṃ punarādātuṃ vāntamannamiva tvayā

बभ्रूग्रसेनयो राज्यं नाप्तुं शक्यं कथंचनज्ञातिभेदभयात्कृष्ण त्वया चापि विशेषतः

babhrūgrasenayo rājyaṃ nāptuṃ śakyaṃ kathaṃcanajñātibhedabhayātkṛṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ

तच्चेत्सिध्येत्प्रयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष्करम्महाक्षयव्ययं वा स्याद्विनाशो वा पुनर्भवेत्

taccetsidhyetprayatnena kṛtvā karma suduṣkarammahākṣayavyayaṃ vā syādvināśo vā punarbhavet

अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयच्छिदाजिह्वामुद्धर सर्वेषां परिमृज्यानुमृज्य च

anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayacchidājihvāmuddhara sarveṣāṃ parimṛjyānumṛjya ca

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्यामहं कथम्येनैषामुद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च

anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyāmahaṃ kathamyenaiṣāmuddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca

नारद उवाच · nārada uvāca

शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा दम आर्जवम्यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम्

śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dama ārjavamyathārhapratipūjā ca śastrametadanāyasam

ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटूनि च लघूनि चगिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्व मनांसि च

jñātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭūni ca laghūni cagirā tvaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasva manāṃsi ca

नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नासहायवान्महतीं धुरमादत्ते तामुद्यम्योरसा वह

nāmahāpuruṣaḥ kaścinnānātmā nāsahāyavānmahatīṃ dhuramādatte tāmudyamyorasā vaha

सर्व एव गुरुं भारमनड्वान्वहते समेदुर्गे प्रतीकः सुगवो भारं वहति दुर्वहम्

sarva eva guruṃ bhāramanaḍvānvahate samedurge pratīkaḥ sugavo bhāraṃ vahati durvaham

भेदाद्विनाशः संघानां संघमुख्योऽसि केशवयथा त्वां प्राप्य नोत्सीदेदयं संघस्तथा कुरु

bhedādvināśaḥ saṃghānāṃ saṃghamukhyo'si keśavayathā tvāṃ prāpya notsīdedayaṃ saṃghastathā kuru

नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्नान्यत्र धनसंत्यागाद्गणः प्राज्ञेऽवतिष्ठते

nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriyanigrahātnānyatra dhanasaṃtyāgādgaṇaḥ prājñe'vatiṣṭhate

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वपक्षोद्भावनं शुभम्ज्ञातीनामविनाशः स्याद्यथा कृष्ण तथा कुरु

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svapakṣodbhāvanaṃ śubhamjñātīnāmavināśaḥ syādyathā kṛṣṇa tathā kuru

आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभोषाड्गुण्यस्य विधानेन यात्रायानविधौ तथा

āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabhoṣāḍguṇyasya vidhānena yātrāyānavidhau tathā

माधवाः कुकुरा भोजाः सर्वे चान्धकवृष्णयःत्वय्यासक्ता महाबाहो लोका लोकेश्वराश्च ये

mādhavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥtvayyāsaktā mahābāho lokā lokeśvarāśca ye

उपासते हि त्वद्बुद्धिमृषयश्चापि माधवत्वं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे त्वं गतागतम्त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते ज्ञातिनः सुखम्

upāsate hi tvadbuddhimṛṣayaścāpi mādhavatvaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tvaṃ gatāgatamtvāmāsādya yaduśreṣṭhamedhante jñātinaḥ sukham