Parva.Adhyaya 12.83

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारतयः कश्चिज्जनयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः

eṣā prathamato vṛttirdvitīyāṃ śṛṇu bhāratayaḥ kaścijjanayedarthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ

ह्रियमाणममात्येन भृतो वा यदि वाभृतःयो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर

hriyamāṇamamātyena bhṛto vā yadi vābhṛtaḥyo rājakośaṃ naśyantamācakṣīta yudhiṣṭhira

श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत्अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत

śrotavyaṃ tasya ca raho rakṣyaścāmātyato bhavetamātyā hyupahantāraṃ bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata

राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाःसमेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः

rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥsametya sarve bādhante sa vinaśyatyarakṣitaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanammuniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yaduvāca ha

कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्ते क्षेमदर्शिनिमुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्

kosalānāmādhipatyaṃ saṃprāpte kṣemadarśinimuniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam

स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनःपूर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः

sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥpūrvaṃ paryacaradyuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ

अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाःअनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते

adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥanāgatamatītaṃ ca yacca saṃprati vartate

इति राष्ट्रे परिपतन्बहुशः पुरुषैः सहसर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान्

iti rāṣṭre paripatanbahuśaḥ puruṣaiḥ sahasarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paripṛṣṭavān

स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशःराजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः

sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥrājayuktāpacārāṃśca sarvānbuddhvā tatastataḥ

तमेव काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत्सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः

tameva kākamādāya rājānaṃ draṣṭumāgamatsarvajño'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ

स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम्प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम्

sa sma kausalyamāgamya rājāmātyamalaṃkṛtamprāha kākasya vacanādamutredaṃ tvayā kṛtam

असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतःएवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम्

asau cāsau ca jānīte rājakośastvayā hṛtaḥevamākhyāti kāko'yaṃ tacchīghramanugamyatām

तथान्यानपि स प्राह राजकोशहरान्सदान चास्य वचनं किंचिदकृतं श्रूयते क्वचित्

tathānyānapi sa prāha rājakośaharānsadāna cāsya vacanaṃ kiṃcidakṛtaṃ śrūyate kvacit

तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वहतमतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकमपोथयन्

tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvahatamatikramya suptasya niśi kākamapothayan

वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरेपूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत्

vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā bāṇena pañjarepūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinamabravīt

राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम्अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम्

rājaṃstvāmabhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaramanujñātastvayā brūyāṃ vacanaṃ tvatpuro hitam

मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतःअयं तवार्थं हरते यो ब्रूयादक्षमान्वितः

mitrārthamabhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā gataḥayaṃ tavārthaṃ harate yo brūyādakṣamānvitaḥ

संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिःअतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम्

saṃbubodhayiṣurmitraṃ sadaśvamiva sārathiḥatimanyuprasakto hi prasajya hitakāraṇam

तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानताऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता

tathāvidhasya suhṛdaḥ kṣantavyaṃ saṃvijānatāaiśvaryamicchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā

तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद्भवान्वदेत्कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम्

taṃ rājā pratyuvācedaṃ yanmā kiṃcidbhavānvadetkasmādahaṃ na kṣameyamākāṅkṣannātmano hitam

ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसिकरिष्यामि हि ते वाक्यं यद्यन्मां विप्र वक्ष्यसि

brāhmaṇa pratijānīhi prabrūhi yadi cecchasikariṣyāmi hi te vākyaṃ yadyanmāṃ vipra vakṣyasi

मुनिरुवाचज्ञात्वा नयानपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि चभक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागमम्

muniruvācajñātvā nayānapāyāṃśca bhṛtyataste bhayāni cabhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato'ntikamāgamam

प्रागेवोक्तश्च दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेविनाम्अगतीकगतिर्ह्येषा या राज्ञा सह जीविका

prāgevoktaśca doṣo'yamācāryairnṛpasevināmagatīkagatirhyeṣā yā rājñā saha jīvikā

आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिःबहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च

āśīviṣaiśca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥbahumitrāśca rājāno bahvamitrāstathaiva ca

तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपसेविनाम्अथैषामेकतो राजन्मुहूर्तादेव भीर्भवेत्

tebhyaḥ sarvebhya evāhurbhayaṃ rājopasevināmathaiṣāmekato rājanmuhūrtādeva bhīrbhavet

नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौन तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता

naikāntenāpramādo hi kartuṃ śakyo mahīpatauna tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃcidbhūtimicchatā

प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति जीवितम्अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः

pramādāddhi skhaledrājā skhalite nāsti jīvitamagniṃ dīptamivāsīdedrājānamupaśikṣitaḥ

आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम्यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः

āśīviṣamiva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaramyatnenopacarennityaṃ nāhamasmīti mānavaḥ

दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद्दुरधिष्ठितात्दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गितादङ्गचेष्टितात्

durvyāhṛtācchaṅkamāno duṣkṛtādduradhiṣṭhitātdurāsitāddurvrajitādiṅgitādaṅgaceṣṭitāt

देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितःवैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत्इति राजन्मयः प्राह वर्तते च तथैव तत्

devateva hi sarvārthānkuryādrājā prasāditaḥvaiśvānara iva kruddhaḥ samūlamapi nirdahetiti rājanmayaḥ prāha vartate ca tathaiva tat

अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनःददात्यस्मद्विधोऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि

atha bhūyāṃsamevārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥdadātyasmadvidho'mātyo buddhisāhāyyamāpadi

वायसश्चैव मे राजन्नन्तकायाभिसंहितःन च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियःहिताहितांस्तु बुध्येथा मा परोक्षमतिर्भव

vāyasaścaiva me rājannantakāyābhisaṃhitaḥna ca me'tra bhavāngarhyo na ca yeṣāṃ bhavānpriyaḥhitāhitāṃstu budhyethā mā parokṣamatirbhava

ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहेअभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम्

ye tvādānaparā eva vasanti bhavato gṛheabhūtikāmā bhūtānāṃ tādṛśairme'bhisaṃhitam

ये वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम्अन्तरैरभिसंधाय राजन्सिध्यन्ति नान्यथा

ye vā bhavadvināśena rājyamicchantyanantaramantarairabhisaṃdhāya rājansidhyanti nānyathā

तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम्तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो

teṣāmahaṃ bhayādrājangamiṣyāmyanyamāśramamtairhi me saṃdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho

छद्मना मम काकश्च गमितो यमसादनम्दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेण चक्षुषा

chadmanā mama kākaśca gamito yamasādanamdṛṣṭaṃ hyetanmayā rājaṃstapodīrgheṇa cakṣuṣā

बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम्काकेन बडिशेनेमामतार्षं त्वामहं नदीम्

bahunakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇāyutāmkākena baḍiśenemāmatārṣaṃ tvāmahaṃ nadīm

स्थाण्वश्मकण्टकवतीं व्याघ्रसिंहगजाकुलाम्दुरासदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीमिव

sthāṇvaśmakaṇṭakavatīṃ vyāghrasiṃhagajākulāmdurāsadāṃ duṣpraveśāṃ guhāṃ haimavatīmiva

अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यतेराजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः

agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhirāpyaṃ ca gamyaterājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ

गहनं भवतो राज्यमन्धकारतमोवृतम्नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतो मया

gahanaṃ bhavato rājyamandhakāratamovṛtamneha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatāpi kuto mayā

अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इहवधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः

ato nāyaṃ śubho vāsastulye sadasatī ihavadho hyevātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ

न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते स्यात्कथं वधःनेह युक्तं चिरं स्थातुं जवेनातो व्रजेद्बुधः

nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte syātkathaṃ vadhaḥneha yuktaṃ ciraṃ sthātuṃ javenāto vrajedbudhaḥ

सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जतितथोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम्

sītā nāma nadī rājanplavo yasyāṃ nimajjatitathopamāmimāṃ manye vāgurāṃ sarvaghātinīm

मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम्असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिवआशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमिव पार्थिव

madhuprapāto hi bhavānbhojanaṃ viṣasaṃyutamasatāmiva te bhāvo vartate na satāmivaāśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpastvamiva pārthiva

दुर्गतीर्था बृहत्कूला करीरीवेत्रसंयुतानदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान्श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि

durgatīrthā bṛhatkūlā karīrīvetrasaṃyutānadī madhurapānīyā yathā rājaṃstathā bhavānśvagṛdhragomāyuyuto rājahaṃsasamo hyasi

यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान्ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते

yathāśritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahāntatastaṃ saṃvṛṇotyeva tamatītya ca vardhate

तेनैवोपेन्धनो नूनं दावो दहति दारुणःतथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय

tenaivopendhano nūnaṃ dāvo dahati dāruṇaḥtathopamā hyamātyāste rājaṃstānpariśodhaya

भवतैव कृता राजन्भवता परिपालिताःभवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम्

bhavataiva kṛtā rājanbhavatā paripālitāḥbhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavatpriyam

उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षताअन्तःसर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालयेशीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश्च सहजीविना

uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatāantaḥsarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālayeśīlaṃ jijñāsamānena rājñaśca sahajīvinā

कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदभ्यन्तरा जिताःकच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः

kaccijjitendriyo rājā kaccidabhyantarā jitāḥkaccideṣāṃ priyo rājā kaccidrājñaḥ priyāḥ prajāḥ

जिज्ञासुरिह संप्राप्तस्तवाहं राजसत्तमतस्य मे रोचसे राजन्क्षुधितस्येव भोजनम्

jijñāsuriha saṃprāptastavāhaṃ rājasattamatasya me rocase rājankṣudhitasyeva bhojanam

अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम्भवतोऽर्थकृदित्येव मयि दोषो हि तैः कृतःविद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः

amātyā me na rocante vitṛṣṇasya yathodakambhavato'rthakṛdityeva mayi doṣo hi taiḥ kṛtaḥvidyate kāraṇaṃ nānyaditi me nātra saṃśayaḥ

न हि तेषामहं द्रुग्धस्तत्तेषां दोषवद्गतम्अरेर्हि दुर्हताद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात्

na hi teṣāmahaṃ drugdhastatteṣāṃ doṣavadgatamarerhi durhatādbheyaṃ bhagnapṛṣṭhādivoragāt

राजोवाचभूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसापूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम

rājovācabhūyasā paribarheṇa satkāreṇa ca bhūyasāpūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama

ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहेभवतैव हि तज्ज्ञेयं यदिदानीमनन्तरम्

ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti na te vatsyanti me gṛhebhavataiva hi tajjñeyaṃ yadidānīmanantaram

यथा स्याद्दुष्कृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम्तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम्

yathā syādduṣkṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtamtathā samīkṣya bhagavañśreyase viniyuṅkṣva mām

मुनिरुवाचअदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरुततः कारणमाज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि

muniruvācaadarśayannimaṃ doṣamekaikaṃ durbalaṃ kurutataḥ kāraṇamājñāya puruṣaṃ puruṣaṃ jahi

एकदोषा हि बहवो मृद्नीयुरपि कण्टकान्मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

ekadoṣā hi bahavo mṛdnīyurapi kaṇṭakānmantrabhedabhayādrājaṃstasmādetadbravīmi te

वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवःस्वस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः

vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdudaṇḍāḥ kṛpālavaḥsvasti cecchāmi bhavataḥ pareṣāṃ ca yathātmanaḥ

राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम्मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः

rājannātmānamācakṣe saṃbandhī bhavato hyahammuniḥ kālakavṛkṣīya ityevamabhisaṃjñitaḥ

पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरःव्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते

pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥvyāpanne bhavato rājye rājanpitari saṃsthite

सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मयास्नेहात्त्वां प्रब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रमेदिति

sarvakāmānparityajya tapastaptaṃ tadā mayāsnehāttvāṃ prabravīmyetanmā bhūyo vibhramediti

उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छयाराज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि

ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayārājyenāmātyasaṃsthena kathaṃ rājanpramādyasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनःपुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे

tato rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasī punaḥpurohitakule caiva saṃprāpte brāhmaṇarṣabhe

एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विनेमुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः

ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvinemuniḥ kālakavṛkṣīya īje kratubhiruttamaiḥ

हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽन्वशिषन्महीम्तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत

hitaṃ tadvacanaṃ śrutvā kausalyo'nvaśiṣanmahīmtathā ca kṛtavānrājā yathoktaṃ tena bhārata