Parva.Adhyaya 12.84

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताःशक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः

hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjavasamanvitāḥśaktāḥ kathayituṃ samyakte tava syuḥ sabhāsadaḥ

अत्याढ्यांश्चातिशूरांश्च ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान्सुसंतुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहांश्च कर्मसु

atyāḍhyāṃścātiśūrāṃśca brāhmaṇāṃśca bahuśrutānsusaṃtuṣṭāṃśca kaunteya mahotsāhāṃśca karmasu

एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारतकुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति

etānsahāyām̐llipsethāḥ sarvāsvāpatsu bhāratakulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati

प्रसन्नं ह्यप्रसन्नं वा पीडितं हृतमेव वाआवर्तयति भूयिष्ठं तदेको ह्यनुपालितः

prasannaṃ hyaprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtameva vāāvartayati bhūyiṣṭhaṃ tadeko hyanupālitaḥ

कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताःप्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः

kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥpragalbhāścānuraktāśca te tava syuḥ paricchadāḥ

दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाःते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः

dauṣkuleyāśca lubdhāśca nṛśaṃsā nirapatrapāḥte tvāṃ tāta niṣeveyuryāvadārdrakapāṇayaḥ

अर्थमानार्घ्यसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियान्यानर्थभाजो मन्येथास्ते ते स्युः सुखभागिनः

arthamānārghyasatkārairbhogairuccāvacaiḥ priyānyānarthabhājo manyethāste te syuḥ sukhabhāginaḥ

अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताःन त्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः

abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāścaritavratāḥna tvāṃ nityārthino jahyurakṣudrāḥ satyavādinaḥ

अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसःतेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान्

anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥtebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān

नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहःयस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत्

naikamicchedgaṇaṃ hitvā syāccedanyataragrahaḥyastveko bahubhiḥ śreyānkāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet

श्रेयसो लक्षणं ह्येतद्विक्रमो यस्य दृश्यतेकीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति

śreyaso lakṣaṇaṃ hyetadvikramo yasya dṛśyatekīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati

समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यःन च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत्

samarthānpūjayedyaśca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥna ca kāmādbhayātkrodhāllobhādvā dharmamutsṛjet

अमानी सत्यवाक्शक्तो जितात्मा मान्यमानितास ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थं परीक्षितः

amānī satyavākśakto jitātmā mānyamānitāsa te mantrasahāyaḥ syātsarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ

कुलीनः सत्यसंपन्नस्तितिक्षुर्दक्ष आत्मवान्शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम्

kulīnaḥ satyasaṃpannastitikṣurdakṣa ātmavānśūraḥ kṛtajñaḥ satyaśca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतःअमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्यपि

tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥamitrāḥ saṃprasīdanti tato mitrībhavantyapi

अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणान्संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः

ata ūrdhvamamātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇānsaṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaśca bhūmipaḥ

संबद्धाः पुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैःअहार्यैरव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः

saṃbaddhāḥ puruṣairāptairabhijātaiḥ svadeśajaiḥahāryairavyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ

योधाः स्रौवास्तथा मौलास्तथैवान्येऽप्यवस्कृताःकर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता

yodhāḥ srauvāstathā maulāstathaivānye'pyavaskṛtāḥkartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā

येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृता चैव शोभनातेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुराग स्थितिर्धृतिः

yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtā caiva śobhanātejo dhairyaṃ kṣamā śaucamanurāga sthitirdhṛtiḥ

परीक्षितगुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान्पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजार्थकारिणः

parīkṣitaguṇānnityaṃ prauḍhabhāvāndhuraṃdharānpañcopadhāvyatītāṃśca kuryādrājārthakāriṇaḥ

पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान्कुलीनान्सत्यसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान्

paryāptavacanānvīrānpratipattiviśāradānkulīnānsatyasaṃpannāniṅgitajñānaniṣṭhurān

देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणःनित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः

deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaiṣiṇaḥnityamartheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ

हीनतेजा ह्यसंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यतिअवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयान्

hīnatejā hyasaṃhṛṣṭo naiva jātu vyavasyatiavaśyaṃ janayatyeva sarvakarmasu saṃśayān

एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युतधर्मार्थकामयुक्तोऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम्

evamalpaśruto mantrī kalyāṇābhijano'pyutadharmārthakāmayukto'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣitum

तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतःअनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु

tathaivānabhijāto'pi kāmamastu bahuśrutaḥanāyaka ivācakṣurmuhyatyūhyeṣu karmasu

यो वा ह्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमःउपायज्ञोऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम्

yo vā hyasthirasaṃkalpo buddhimānāgatāgamaḥupāyajño'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ ciram

केवलात्पुनराचारात्कर्मणो नोपपद्यतेपरिमर्शो विशेषाणामश्रुतस्येह दुर्मतेः

kevalātpunarācārātkarmaṇo nopapadyateparimarśo viśeṣāṇāmaśrutasyeha durmateḥ

मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यतेतस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत्

mantriṇyananurakte tu viśvāso na hi vidyatetasmādananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet

व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुःमारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम्

vyathayeddhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito'nṛjuḥmārutopahatacchidraiḥ praviśyāgniriva drumam

संक्रुध्यत्येकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षतिवाचा क्षिपति संरब्धस्ततः पश्चात्प्रसीदति

saṃkrudhyatyekadā svāmī sthānāccaivāpakarṣativācā kṣipati saṃrabdhastataḥ paścātprasīdati

तानि तान्यनुरक्तेन शक्यान्यनुतितिक्षितुम्मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः

tāni tānyanuraktena śakyānyanutitikṣitummantriṇāṃ ca bhavetkrodho visphūrjitamivāśaneḥ

यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षयासमानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम्

yastu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayāsamānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcchedartheṣu mānavam

अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैःराज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

anṛjustvanurakto'pi saṃpannaścetarairguṇaiḥrājñaḥ prajñānayukto'pi na mantraṃ śrotumarhati

योऽमित्रैः सह संबद्धो न पौरान्बहु मन्यतेस सुहृत्तादृशो राज्ञो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

yo'mitraiḥ saha saṃbaddho na paurānbahu manyatesa suhṛttādṛśo rājño na mantraṃ śrotumarhati

अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनःस सुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

avidvānaśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥsa suhṛtkrodhano lubdho na mantraṃ śrotumarhati

आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतःसत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

āgantuścānurakto'pi kāmamastu bahuśrutaḥsatkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotumarhati

यस्त्वल्पेनापि कार्येण सकृदाक्षारितो भवेत्पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

yastvalpenāpi kāryeṇa sakṛdākṣārito bhavetpunaranyairguṇairyukto na mantraṃ śrotumarhati

कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिःसर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

kṛtaprajñaśca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥsarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotumarhati

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोःसुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥsuhṛdātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotumarhati

सत्यवाक्शीलसंपन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुःपितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

satyavākśīlasaṃpanno gambhīraḥ satrapo mṛduḥpitṛpaitāmaho yaḥ syātsa mantraṃ śrotumarhati

संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकःमन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥmantravitkālavicchūraḥ sa mantraṃ śrotumarhati

सर्वलोकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशेतस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप

sarvalokaṃ samaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśetasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍamādhitsatā nṛpa

पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताःयोद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

paurajānapadā yasminviśvāsaṃ dharmato gatāḥyoddhā nayavipaścicca sa mantraṃ śrotumarhati

तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताःमन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्र्यवरा महदीप्सवः

tasmātsarvairguṇairetairupapannāḥ supūjitāḥmantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syustryavarā mahadīpsavaḥ

स्वासु प्रकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन्परस्य चमन्त्रिणो मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते

svāsu prakṛtiṣu chidraṃ lakṣayeranparasya camantriṇo mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate

नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः

nāsya chidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyātgūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ

मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणःमन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरो जनः

mantragrāhā hi rājyasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥmantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītaro janaḥ

राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षतेस्वामिनं त्वनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः

rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣatesvāminaṃ tvanuvartanti vṛttyarthamiha mantriṇaḥ

स विनीय मदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृतःनित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः

sa vinīya madakrodhau mānamīrṣyāṃ ca nirvṛtaḥnityaṃ pañcopadhātītairmantrayetsaha mantribhiḥ

तेषां त्रयाणां विविधं विमर्शं; बुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्रस्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च; निवेदयेदुत्तरमन्त्रकाले

teṣāṃ trayāṇāṃ vividhaṃ vimarśaṃ; budhyeta cittaṃ viniveśya tatrasvaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca; nivedayeduttaramantrakāle

धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे;द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तमार्थम्निष्ठा कृता तेन यदा सह स्या;त्तं तत्र मार्गं प्रणयेदसक्तम्

dharmārthakāmajñamupetya pṛcche;dyukto guruṃ brāhmaṇamuttamārthamniṣṭhā kṛtā tena yadā saha syā;ttaṃ tatra mārgaṃ praṇayedasaktam

एवं सदा मन्त्रयितव्यमाहु;र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाःतस्मात्त्वमेवं प्रणयेः सदैव; मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम्

evaṃ sadā mantrayitavyamāhu;rye mantratattvārthaviniścayajñāḥtasmāttvamevaṃ praṇayeḥ sadaiva; mantraṃ prajāsaṃgrahaṇe samartham

न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा; नान्धा जडाः स्त्री न नपुंसकं चन चात्र तिर्यङ्न पुरो न पश्चा;न्नोर्ध्वं न चाधः प्रचरेत कश्चित्

na vāmanāḥ kubjakṛśā na khañjā; nāndhā jaḍāḥ strī na napuṃsakaṃ cana cātra tiryaṅna puro na paścā;nnordhvaṃ na cādhaḥ pracareta kaścit

आरुह्य वातायनमेव शून्यं; स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्वागङ्गदोषान्परिहृत्य मन्त्रं; संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम्

āruhya vātāyanameva śūnyaṃ; sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnamvāgaṅgadoṣānparihṛtya mantraṃ; saṃmantrayetkāryamahīnakālam