Parva.Adhyaya 12.88

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम्सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ

rāṣṭraguptiṃ ca me rājanrāṣṭrasyaiva ca saṃgrahamsamyagjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम्हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु

rāṣṭraguptiṃ ca te samyagrāṣṭrasyaiva ca saṃgrahamhanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu

ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्राम्यस्तथापरःद्विगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत्

grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmyastathāparaḥdviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayet

ग्रामे यान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः परिपालयेत्तान्ब्रूयाद्दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै

grāme yāngrāmadoṣāṃśca grāmikaḥ paripālayettānbrūyāddaśapāyāsau sa tu viṃśatipāya vai

सोऽपि विंशत्यधिपतिर्वृत्तं जानपदे जनेग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत्

so'pi viṃśatyadhipatirvṛttaṃ jānapade janegrāmāṇāṃ śatapālāya sarvameva nivedayet

यानि ग्रामीणभोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्नुयात्दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः

yāni grāmīṇabhojyāni grāmikastānyupāśnuyātdaśapastena bhartavyastenāpi dviguṇādhipaḥ

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कृतःमहान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतजनसंकुलम्तत्र ह्यनेकमायत्तं राज्ञो भवति भारत

grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktumarhati satkṛtaḥmahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītajanasaṃkulamtatra hyanekamāyattaṃ rājño bhavati bhārata

शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमम्धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः

śākhānagaramarhastu sahasrapatiruttamamdhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭriya udyataḥ

तथा यद्ग्रामकृत्यं स्याद्ग्रामिकृत्यं च ते स्वयम्धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्प्रपश्येदतन्द्रितः

tathā yadgrāmakṛtyaṃ syādgrāmikṛtyaṃ ca te svayamdharmajñaḥ sacivaḥ kaścittatprapaśyedatandritaḥ

नगरे नगरे च स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकःउच्चैःस्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहःभवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सदा स्वयम्

nagare nagare ca syādekaḥ sarvārthacintakaḥuccaiḥsthāne ghorarūpo nakṣatrāṇāmiva grahaḥbhavetsa tānparikrāmetsarvāneva sadā svayam

विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम्योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजः कारयेत्करान्

vikrayaṃ krayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayamyogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijaḥ kārayetkarān

उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत्शिल्पप्रतिकरानेव शिल्पिनः प्रति कारयेत्

utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛtśilpapratikarāneva śilpinaḥ prati kārayet

उच्चावचकरा न्याय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिरयथा यथा न हीयेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः

uccāvacakarā nyāyyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhirayathā yathā na hīyeraṃstathā kuryānmahīpatiḥ

फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत्फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तयेत्

phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayetphalaṃ karma ca nirhetu na kaścitsaṃpravartayet

यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौसमवेक्ष्य तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः

yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginausamavekṣya tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ

नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां वापि तृष्णयाईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संप्रीतिदर्शनः

nocchindyādātmano mūlaṃ pareṣāṃ vāpi tṛṣṇayāīhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃprītidarśanaḥ

प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम्प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयः संप्रियो लभते प्रियम्

pradviṣanti parikhyātaṃ rājānamatikhādinampradviṣṭasya kutaḥ śreyaḥ saṃpriyo labhate priyam

वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिनाभृतो वत्सो जातबलः पीडां सहति भारत

vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭramakṣīṇabuddhinābhṛto vatso jātabalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata

न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिरराष्ट्रमप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत्

na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhirarāṣṭramapyatidugdhaṃ hi na karma kurute mahat

यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिगृह्य स्वयं नृपःसंजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम्

yo rāṣṭramanugṛhṇāti parigṛhya svayaṃ nṛpaḥsaṃjātamupajīvansa labhate sumahatphalam

आपदर्थं हि निचयान्राजान इह चिन्वतेराष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा

āpadarthaṃ hi nicayānrājāna iha cinvaterāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syātkośo veśmagatastathā

पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोपाश्रितांस्तथायथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वानभ्यन्तरानपि

paurajānapadānsarvānsaṃśritopāśritāṃstathāyathāśaktyanukampeta sarvānabhyantarānapi

बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम्एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः

bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukhamevaṃ na saṃprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ

प्रागेव तु करादानमनुभाष्य पुनः पुनःसंनिपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत्

prāgeva tu karādānamanubhāṣya punaḥ punaḥsaṃnipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet

इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत्अपि नान्ताय कल्पेत वेणोरिव फलागमः

iyamāpatsamutpannā paracakrabhayaṃ mahatapi nāntāya kalpeta veṇoriva phalāgamaḥ

अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सहइदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम्

arayo me samutthāya bahubhirdasyubhiḥ sahaidamātmavadhāyaiva rāṣṭramicchanti bādhitum

अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भयेपरित्राणाय भवतां प्रार्थयिष्ये धनानि वः

asyāmāpadi ghorāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhayeparitrāṇāya bhavatāṃ prārthayiṣye dhanāni vaḥ

प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षयेनारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः

pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣayenārayaḥ pratidāsyanti yaddhareyurbalāditaḥ

कलत्रमादितः कृत्वा नश्येत्स्वं स्वयमेव हिअपि चेत्पुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते

kalatramāditaḥ kṛtvā naśyetsvaṃ svayameva hiapi cetputradārārthamarthasaṃcaya iṣyate

नन्दामि वः प्रभावेन पुत्राणामिव चोदयेयथाशक्त्यनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः

nandāmi vaḥ prabhāvena putrāṇāmiva codayeyathāśaktyanugṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ

आपत्स्वेव च वोढव्यं भवद्भिः सद्गवैरिवन वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि

āpatsveva ca voḍhavyaṃ bhavadbhiḥ sadgavairivana vaḥ priyataraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃcidāpadi

इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारयास्वरश्मीनभ्यवसृजेद्युगमादाय कालवित्

iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayāsvaraśmīnabhyavasṛjedyugamādāya kālavit

प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं गोग्रामतो भयम्योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करान्

pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ gogrāmato bhayamyogakṣemaṃ ca saṃprekṣya gominaḥ kārayetkarān

उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनःतस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत्

upekṣitā hi naśyeyurgomino'raṇyavāsinaḥtasmātteṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret

सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशःगोमिनां पार्थ कर्तव्यं संविभागाः प्रियाणि च

sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānamavasthā cāpyabhīkṣṇaśaḥgomināṃ pārtha kartavyaṃ saṃvibhāgāḥ priyāṇi ca

अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु सर्वतःप्रभावयति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा

ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu sarvataḥprabhāvayati rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā

तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणःदयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून्

tasmādgomiṣu yatnena prītiṃ kuryādvicakṣaṇaḥdayāvānapramattaśca karānsaṃpraṇayanmṛdūn

सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं तात गोमिभिःन ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर

sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ tāta gomibhiḥna hyataḥ sadṛśaṃ kiṃciddhanamasti yudhiṣṭhira