Parva.Adhyaya 12.89

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामतेकथं प्रवर्तेत तदा तन्मे ब्रूहि पितामह

yadā rājā samartho'pi kośārthī syānmahāmatekathaṃ pravarteta tadā tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यथादेशं यथाकालमपि चैव यथाबलम्अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः

yathādeśaṃ yathākālamapi caiva yathābalamanuśiṣyātprajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ

यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव चतथा धर्म्याणि सर्वाणि राजा राष्ट्रे प्रवर्तयेत्

yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva catathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre pravartayet

मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न विपातयेत्वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत्

madhudohaṃ duhedrāṣṭraṃ bhramarānna vipātayetvatsāpekṣī duheccaiva stanāṃśca na vikuṭṭayet

जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिपव्याघ्रीव च हरेत्पुत्रमदष्ट्वा मा पतेदिति

jalaukāvatpibedrāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipavyāghrīva ca haretputramadaṣṭvā mā patediti

अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत्ततो भूयस्ततो भूयः कामं वृद्धिं समाचरेत्

alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayettato bhūyastato bhūyaḥ kāmaṃ vṛddhiṃ samācaret

दमयन्निव दम्यानां शश्वद्भारं प्रवर्धयेत्मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत्

damayanniva damyānāṃ śaśvadbhāraṃ pravardhayetmṛdupūrvaṃ prayatnena pāśānabhyavahārayet

सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाःउचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्ति यत्नतः

sakṛtpāśāvakīrṇāste na bhaviṣyanti durdamāḥucitenaiva bhoktavyāste bhaviṣyanti yatnataḥ

तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषव्रजःयथामुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्य इतरो जनः

tasmātsarvasamārambho durlabhaḥ puruṣavrajaḥyathāmukhyānsāntvayitvā bhoktavya itaro janaḥ

ततस्तान्भेदयित्वाथ परस्परविवक्षितान्भुञ्जीत सान्त्वयित्वैव यथासुखमयत्नतः

tatastānbhedayitvātha parasparavivakṣitānbhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukhamayatnataḥ

न चास्थाने न चाकाले करानेभ्योऽनुपातयेत्आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि

na cāsthāne na cākāle karānebhyo'nupātayetānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi

उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिताअनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः

upāyānprabravīmyetānna me māyā vivakṣitāanupāyena damayanprakopayati vājinaḥ

पानागाराणि वेशाश्च वेशप्रापणिकास्तथाकुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः

pānāgārāṇi veśāśca veśaprāpaṇikāstathākuśīlavāḥ sakitavā ye cānye kecidīdṛśāḥ

नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाःएते राष्ट्रे हि तिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः

niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥete rāṣṭre hi tiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ

न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदिइति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता

na kenacidyācitavyaḥ kaścitkiṃcidanāpadiiti vyavasthā bhūtānāṃ purastānmanunā kṛtā

सर्वे तथा न जीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिहसर्व एव त्रयो लोका न भवेयुरसंशयम्

sarve tathā na jīveyurna kuryuḥ karma cedihasarva eva trayo lokā na bhaveyurasaṃśayam

प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छतिभुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिःतथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते

prabhurniyamane rājā ya etānna niyacchatibhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgamiti śrutiḥtathā kṛtasya dharmasya caturbhāgamupāśnute

स्थानान्येतानि संगम्य प्रसङ्गे भूतिनाशनःकामप्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत्

sthānānyetāni saṃgamya prasaṅge bhūtināśanaḥkāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kimakāryaṃ vivarjayet

आपद्येव तु याचेरन्येषां नास्ति परिग्रहःदातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्दयार्थिना

āpadyeva tu yāceranyeṣāṃ nāsti parigrahaḥdātavyaṃ dharmatastebhyastvanukrośāddayārthinā

मा ते राष्ट्रे याचनका मा ते भूयुश्च दस्यवःइष्टादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः

mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuśca dasyavaḥiṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ

ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाःते ते राष्ट्रे प्रवर्तन्तां मा भूतानामभावकाः

ye bhūtānyanugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥte te rāṣṭre pravartantāṃ mā bhūtānāmabhāvakāḥ

दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजनाःप्रयोगं कारयेयुस्तान्यथा बलिकरांस्तथा

daṇḍyāste ca mahārāja dhanādānaprayojanāḥprayogaṃ kārayeyustānyathā balikarāṃstathā

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम्पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः सह कर्मिभिः

kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yaccānyatkiṃcidīdṛśampuruṣaiḥ kārayetkarma bahubhiḥ saha karmibhiḥ

नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितःसंशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते

naraścetkṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpyanuṣṭhitaḥsaṃśayaṃ labhate kiṃcittena rājā vigarhyate

धनिनः पूजयेन्नित्यं यानाच्छादनभोजनैःवक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं पूजाः सह मयेति ह

dhaninaḥ pūjayennityaṃ yānācchādanabhojanaiḥvaktavyāścānugṛhṇīdhvaṃ pūjāḥ saha mayeti ha

अङ्गमेतन्महद्राज्ञां धनिनो नाम भारतककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः

aṅgametanmahadrājñāṃ dhanino nāma bhāratakakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ

प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव चतपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चाभिरक्षति

prājñaḥ śūro dhanasthaśca svāmī dhārmika eva catapasvī satyavādī ca buddhimāṃścābhirakṣati

तस्मादेतेषु सर्वेषु प्रीतिमान्भव पार्थिवसत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय

tasmādeteṣu sarveṣu prītimānbhava pārthivasatyamārjavamakrodhamānṛśaṃsyaṃ ca pālaya

एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसेसत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशसमन्वितः

evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyasesatyārjavaparo rājanmitrakośasamanvitaḥ