Parva.Adhyaya 12.87

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हतिकृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayamāvastumarhatikṛtaṃ vā kārayitvā vā tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यत्र कौन्तेय वस्तव्यं सपुत्रभ्रातृबन्धुनान्याय्यं तत्र परिप्रष्टुं गुप्तिं वृत्तिं च भारत

yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunānyāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata

तस्मात्ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतःश्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः

tasmātte vartayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥśrutvā tathā vidhātavyamanuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ

षड्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत्सर्वसंपत्प्रधानं यद्बाहुल्यं वापि संभवेत्

ṣaḍvidhaṃ durgamāsthāya purāṇyatha niveśayetsarvasaṃpatpradhānaṃ yadbāhulyaṃ vāpi saṃbhavet

धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव चमनुष्यदुर्गमब्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट्

dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva camanuṣyadurgamabdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ

यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम्दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम्

yatpuraṃ durgasaṃpannaṃ dhānyāyudhasamanvitamdṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam

विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताःधार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः

vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāśca susaṃcitāḥdhārmikaśca jano yatra dākṣyamuttamamāsthitaḥ

ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम्प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम्

ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitamprasiddhavyavahāraṃ ca praśāntamakutobhayam

सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम्शूराढ्यजनसंपन्नं ब्रह्मघोषानुनादितम्

suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanamśūrāḍhyajanasaṃpannaṃ brahmaghoṣānunāditam

समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम्वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमावसेत्

samājotsavasaṃpannaṃ sadāpūjitadaivatamvaśyāmātyabalo rājā tatpuraṃ svayamāvaset

तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत्पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत्

tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayetpure janapade caiva sarvadoṣānnivartayet

भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत्निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रगदागदान्

bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayetnicayānvardhayetsarvāṃstathā yantragadāgadān

काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान्मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च

kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavānmajjāsnehavasākṣaudramauṣadhagrāmameva ca

शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथाचर्म स्नायु तथा वेत्रं मुञ्जबल्बजधन्वनान्

śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyamāyudhāni śarāṃstathācarma snāyu tathā vetraṃ muñjabalbajadhanvanān

आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिला वराःनिरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः

āśayāścodapānāśca prabhūtasalilā varāḥniroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaśca mahīruhāḥ

सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताःमहेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः

satkṛtāśca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥmaheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ

प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताःकुलीनाः सत्त्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु

prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥkulīnāḥ sattvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu

पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मिकान्नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु

pūjayeddhārmikānrājā nigṛhṇīyādadhārmikānniyuñjyācca prayatnena sarvavarṇānsvakarmasu

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं जनम्चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत्

bāhyamābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ janamcāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet

चारान्मन्त्रं च कोशं च मन्त्रं चैव विशेषतःअनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम्

cārānmantraṃ ca kośaṃ ca mantraṃ caiva viśeṣataḥanutiṣṭhetsvayaṃ rājā sarvaṃ hyatra pratiṣṭhitam

उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम्पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा

udāsīnārimitrāṇāṃ sarvameva cikīrṣitampure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā

ततस्तथा विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतःभक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता

tatastathā vidhātavyaṃ sarvamevāpramādataḥbhaktānpūjayatā nityaṃ dviṣataśca nigṛhṇatā

यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडयाप्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं कर्म गर्हितम्

yaṣṭavyaṃ kratubhirnityaṃ dātavyaṃ cāpyapīḍayāprajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ karma garhitam

कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम्योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत्

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitāmyogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityameva prakalpayet

आश्रमेषु यथाकालं चेलभाजनभोजनम्सदैवोपहरेद्राजा सत्कृत्यानवमन्य च

āśrameṣu yathākālaṃ celabhājanabhojanamsadaivopaharedrājā satkṛtyānavamanya ca

आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राज्यमेव चनिवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा

ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rājyameva canivedayetprayatnena tiṣṭhetprahvaśca sarvadā

सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम्पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः

sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutampūjayettādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ

तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदितापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः

tasminkurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃcidāpaditāpaseṣu hi viśvāsamapi kurvanti dasyavaḥ

तस्मिन्निधीनादधीत प्रज्ञां पर्याददीत चन चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत्

tasminnidhīnādadhīta prajñāṃ paryādadīta cana cāpyabhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet

अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरःअटवीष्वपरः कार्यः सामन्तनगरेषु च

anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥaṭavīṣvaparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca

तेषु सत्कारसंस्कारान्संविभागांश्च कारयेत्परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा

teṣu satkārasaṃskārānsaṃvibhāgāṃśca kārayetpararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā

ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिनेराज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः संशितव्रताः

te kasyāṃcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthinerājñe dadyuryathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ

एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितःयादृशं नगरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति

eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥyādṛśaṃ nagaraṃ rājā svayamāvastumarhati