Parva.Adhyaya 12.90

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

वनस्पतीन्भक्ष्यफलान्न छिन्द्युर्विषये तवब्राह्मणानां मूलफलं धर्म्यमाहुर्मनीषिणः

vanaspatīnbhakṣyaphalānna chindyurviṣaye tavabrāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyamāhurmanīṣiṇaḥ

ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाःन ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन

brāhmaṇebhyo'tiriktaṃ ca bhuñjīrannitare janāḥna brāhmaṇoparodhena haredanyaḥ kathaṃcana

विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्यायावृत्तिकर्शितःपरिकल्प्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप

vipraścettyāgamātiṣṭhedākhyāyāvṛttikarśitaḥparikalpyāsya vṛttiḥ syātsadārasya narādhipa

स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदिकस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति

sa cennopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṃsadikasminnidānīṃ maryādāmayaṃ lokaḥ kariṣyati

असंशयं निवर्तेत न चेद्वक्ष्यत्यतः परम्पूर्वं परोक्षं कर्तव्यमेतत्कौन्तेय शासनम्

asaṃśayaṃ nivarteta na cedvakṣyatyataḥ parampūrvaṃ parokṣaṃ kartavyametatkaunteya śāsanam

आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम्निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या चेत्तदाचरेत्

āhuretajjanā brahmanna caitacchraddadhāmyahamnimantryaśca bhavedbhogairavṛttyā cettadācaret

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम्ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत

kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ lokānāmiha jīvanamūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtānbhāvayatyuta

तस्यां प्रयतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनःदस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत्

tasyāṃ prayatamānāyāṃ ye syustatparipanthinaḥdasyavastadvadhāyeha brahmā kṣatramathāsṛjat

शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृपयुध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन

śatrūñjahi prajā rakṣa yajasva kratubhirnṛpayudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana

संरक्ष्यान्पालयेद्राजा यः स राजार्यकृत्तमःये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन

saṃrakṣyānpālayedrājā yaḥ sa rājāryakṛttamaḥye kecittānna rakṣanti tairartho nāsti kaścana

सदैव राज्ञा बोद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिरतस्माद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः

sadaiva rājñā boddhavyaṃ sarvalokādyudhiṣṭhiratasmāddhetorhi bhuñjīta manuṣyāneva mānavaḥ

अन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरन्तरान्परान्परेभ्यः स्वान्स्वेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा

antarebhyaḥ parānrakṣanparebhyaḥ punarantarānparānparebhyaḥ svānsvebhyaḥ sarvānpālaya nityadā

आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजा रक्षेत मेदिनीम्आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्हि विदुषो जनाः

ātmānaṃ sarvato rakṣanrājā rakṣeta medinīmātmamūlamidaṃ sarvamāhurhi viduṣo janāḥ

किं छिद्रं कोऽनुषङ्गो मे किं वास्त्यविनिपातितम्कुतो मामास्रवेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत्

kiṃ chidraṃ ko'nuṣaṅgo me kiṃ vāstyavinipātitamkuto māmāsraveddoṣa iti nityaṃ vicintayet

गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुचारयेत्सुनीतं यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनःकच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे यशः

guptaiścārairanumataiḥ pṛthivīmanucārayetsunītaṃ yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥkaccidrocejjanapade kaccidrāṣṭre ca me yaśaḥ

धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम्राष्ट्रं च येऽनुजीवन्ति ये च राज्ञोऽनुजीविनः

dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣvapalāyināmrāṣṭraṃ ca ye'nujīvanti ye ca rājño'nujīvinaḥ

अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशःये च त्वाभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथ वा पुनःसर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेत युधिष्ठिर

amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥye ca tvābhipraśaṃseyurnindeyuratha vā punaḥsarvānsupariṇītāṃstānkārayeta yudhiṣṭhira

एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम्मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत

ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitummitrāmitramatho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata

तुल्यबाहुबलानां च गुणैरपि निषेविनाम्कथं स्यादधिकः कश्चित्स तु भुञ्जीत मानवान्

tulyabāhubalānāṃ ca guṇairapi niṣevināmkathaṃ syādadhikaḥ kaścitsa tu bhuñjīta mānavān

ये चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथाआशीविषा इव क्रुद्धा भुजगा भुजगानिव

ye carā hyacarānadyuradaṃṣṭrāndaṃṣṭriṇastathāāśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagāniva

एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा यत्तो युधिष्ठिरभारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः

etebhyaścāpramattaḥ syātsadā yatto yudhiṣṭhirabhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ

कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ते करार्दिताःक्रीणन्तो बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः

kaccitte vaṇijo rāṣṭre nodvijante karārditāḥkrīṇanto bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ

कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताःये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरानपि

kaccitkṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahatyatipīḍitāḥye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarānapi

इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथामनुष्योरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा

ito dattena jīvanti devāḥ pitṛgaṇāstathāmanuṣyoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā

एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राष्ट्रगुप्तिश्च भारतएतमेवार्थमाश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव

eṣā te rāṣṭravṛttiśca rāṣṭraguptiśca bhārataetamevārthamāśritya bhūyo vakṣyāmi pāṇḍava