Parva.Adhyaya 12.91

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमःमान्धात्रे यौवनाश्वाय प्रीतिमानभ्यभाषत

yānaṅgirāḥ kṣatradharmānutathyo brahmavittamaḥmāndhātre yauvanāśvāya prītimānabhyabhāṣata

स यथानुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमःतत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर

sa yathānuśaśāsainamutathyo brahmavittamaḥtatte sarvaṃ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira

उतथ्य उवाच · utathya uvāca

धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तुमान्धातरेवं जानीहि राजा लोकस्य रक्षिता

dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tumāndhātarevaṃ jānīhi rājā lokasya rakṣitā

राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छतिन चेद्धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति

rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchatina ceddharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati

धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठतितं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः

dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhatitaṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ

राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान्पाप उच्यतेदेवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते

rājā paramadharmātmā lakṣmīvānpāpa ucyatedevāśca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate

अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यतेतदेव मङ्गलं सर्वं लोकः समनुवर्तते

adharme vartamānānāmarthasiddhiḥ pradṛśyatetadeva maṅgalaṃ sarvaṃ lokaḥ samanuvartate

उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान्भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापो न वार्यते

ucchidyate dharmavṛttamadharmo vartate mahānbhayamāhurdivārātraṃ yadā pāpo na vāryate

न वेदाननुवर्तन्ति व्रतवन्तो द्विजातयःन यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते

na vedānanuvartanti vratavanto dvijātayaḥna yajñāṃstanvate viprā yadā pāpo na vāryate

वध्यानामिव सर्वेषां मनो भवति विह्वलम्मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते

vadhyānāmiva sarveṣāṃ mano bhavati vihvalammanuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate

उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमृषयः स्वयम्असृजन्सुमहद्भूतमयं धर्मो भविष्यति

ubhau lokāvabhiprekṣya rājānamṛṣayaḥ svayamasṛjansumahadbhūtamayaṃ dharmo bhaviṣyati

यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षतेयस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः

yasmindharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣateyasminvilīyate dharmastaṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ

वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते ह्यलम्वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्

vṛṣo hi bhagavāndharmo yastasya kurute hyalamvṛṣalaṃ taṃ vidurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet

धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदातस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं प्रवर्धयेत्

dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadātasminhrasati hīyante tasmāddharmaṃ pravardhayet

धनात्स्रवति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयःअकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः

dhanātsravati dharmo hi dhāraṇādveti niścayaḥakāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ

प्रभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवातस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात्

prabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvātasmātpravardhayeddharmaṃ prajānugrahakāraṇāt

तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठ इति स्मृतःस राजा यः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभः

tasmāddhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smṛtaḥsa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛtpuruṣarṣabhaḥ

कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत्धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम

kāmakrodhāvanādṛtya dharmamevānupālayetdharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama

धर्मस्य ब्राह्मणा योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदाब्राह्मणानां च मान्धातः कामान्कुर्यादमत्सरी

dharmasya brāhmaṇā yonistasmāttānpūjayetsadābrāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmānkuryādamatsarī

तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम्मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्रीभवन्त्यपि

teṣāṃ hyakāmakaraṇādrājñaḥ saṃjāyate bhayammitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavantyapi

ब्राह्मणान्वै तदासूयाद्यदा वैरोचनो बलिःअथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्यास्मिन्नासीत्प्रतापिनी

brāhmaṇānvai tadāsūyādyadā vairocano baliḥathāsmācchrīrapākrāmadyāsminnāsītpratāpinī

ततस्तस्मादपक्रम्य सागच्छत्पाकशासनम्अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे

tatastasmādapakramya sāgacchatpākaśāsanamatha so'nvatapatpaścācchriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare

एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभोतस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वा जह्यात्प्रतापिनी

etatphalamasūyāyā abhimānasya cābhibhotasmādbudhyasva māndhātarmā tvā jahyātpratāpinī

दर्पो नाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिःतेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहुशो वशम्

darpo nāma śriyaḥ putro jajñe'dharmāditi śrutiḥtena devāsurā rājannītāḥ subahuśo vaśam

राजर्षयश्च बहवस्तस्माद्बुध्यस्व पार्थिवराजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः

rājarṣayaśca bahavastasmādbudhyasva pārthivarājā bhavati taṃ jitvā dāsastena parājitaḥ

स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवसेतथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि

sa yathā darpasahitamadharmaṃ nānusevasetathā vartasva māndhātaściraṃ cetsthātumicchasi

मत्तात्प्रमत्तात्पोगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतःतदभ्यासादुपावर्तादहितानां च सेवनात्

mattātpramattātpogaṇḍādunmattācca viśeṣataḥtadabhyāsādupāvartādahitānāṃ ca sevanāt

निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतःपर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्

nigṛhītādamātyācca strībhyaścaiva viśeṣataḥparvatādviṣamāddurgāddhastino'śvātsarīsṛpāt

एतेभ्यो नित्ययत्तः स्यान्नक्तंचर्यां च वर्जयेत्अत्यायं चातिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत्

etebhyo nityayattaḥ syānnaktaṃcaryāṃ ca varjayetatyāyaṃ cātimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet

अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु चपरभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृपः

avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu caparabhāryāsu kanyāsu nācarenmaithunaṃ nṛpaḥ

कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात्अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः

kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarātapumāṃso'ṅgahīnāśca sthūlajihvā vicetasaḥ

एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यतितस्माद्राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं प्रजाहिते

ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyatitasmādrājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ prajāhite

क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान्अधर्माः संप्रवर्तन्ते प्रजासंकरकारकाः

kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahānadharmāḥ saṃpravartante prajāsaṃkarakārakāḥ

अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यतेअवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाविशति प्रजाः

aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyateavṛṣṭirativṛṣṭiśca vyādhiścāviśati prajāḥ

नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथापरेउत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः

nakṣatrāṇyupatiṣṭhanti grahā ghorāstathāpareutpātāścātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ

अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षतिप्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ताश्च सोऽनु विनश्यति

arakṣitātmā yo rājā prajāścāpi na rakṣatiprajāśca tasya kṣīyante tāśca so'nu vinaśyati

द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोश्च बहवोऽपरेकुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम्

dvāvādadāte hyekasya dvayośca bahavo'parekumāryaḥ saṃpralupyante tadāhurnṛpadūṣaṇam

ममैतदिति नैकस्य मनुष्येष्ववतिष्ठतेत्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठति

mamaitaditi naikasya manuṣyeṣvavatiṣṭhatetyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādamanutiṣṭhati